موسسه پژوهشی فرهنگی انقلاب اسلامی پژوه نامه فقه و علوم اسلامی ۳۰۴۱-۹۸۸۳ 5 16 2026 03 21 The Criterion for a Child's Capacity of Discernment (Tamyīz): A Fiqhi Analysis of Martyr Ayatollah Khamenei's Approach ملاک تمییز کودک، تحلیلی بر رویکرد فقهی آیت‌الله‌العظمی شهید خامنه‌ای (قدّس‌سرّه) 117 140 250747 10.22034/rjfis.2026.548347.1202 FA اسماعیل شیخ هادی دانش‌آموخته سطح 4 رشته فقه تربیت، مؤسسه عالی فقه و علوم اسلامی، قم ، ایران 0009-0002-5868-1999 Journal Article 2025 11 02 In Islamic Fiqh (jurisprudence), the mumayyiz (discerning) child is the subject of more than twenty legal rulings, encompassing both prescriptive and declaratory rulings across various branches of Fiqh. Despite its significance, the juristic discourse on defining the threshold and criteria of a child's discernment remains marked by ambiguity and conceptual difficulty. This study, carried out adopting a descriptive-analytical approach, addresses this central question: What constitutes the juridical threshold of a child's discernment, and what criterion or criteria should be employed to determine it? The findings demonstrate that tamyīz is a broad and abstract legal concept whose meaning is context-dependent, varying according to the subject matter of each area of jurisprudence. Consequently, it requires a general criterion capable of explaining its application across different legal contexts. The majority of contemporary jurists identify the ability to distinguish between good and bad as the principal criterion of discernment. Under this approach, however, no fixed chronological age can be assigned to a discerning child. This article argues that, since the criterion of "distinguishing between good and bad" is not itself prescribed by explicit revelatory texts, the broader formulation "distinguishing between right and wrong" more accurately captures the legal concept of discernment. Furthermore, in legal matters for which specific textual evidence establishes a distinct criterion of discernment, or supplements the general criterion with additional requirements, that evidence should be regarded as authoritative, and the criterion it prescribes should govern the determination of discernment in that particular area of law. The study further argues that these findings provide a sound jurisprudential foundation for Martyr Ayatollah Khamenei's Fatwa concerning the age of discernment, a noteworthy opinion that offers a distinctive contemporary perspective on the issue. In developing this analysis, the article also employs a comparative approach by examining the religious decrees of other contemporary Maraje’ (sources of emulation). <span dir="RTL" lang="FA">در فقه اسلامی، کودک ممیّز موضوع بیش از بیست حکم تکلیفی و وضعی در ابواب گوناگون فقهی قرار گرفته است. بااین‌حال، دیدگاه فقیهان درباره تبیین ماهیت تمییز و تعیین مرز آن، خالی از ابهام و دشواری نیست. پرسش اصلی پژوهش حاضر که با روش توصیفی ـ تحلیلی نگاشته شده است، آن است که حدّ تمییز کودک از منظر فقهی چیست و با چه ضابطه یا ضوابطی می‌توان آن را احراز کرد؟ یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که «تمییز» عنوانی انتزاعی و جامع است که مصداق و نحوه تحقق آن در هر باب فقهی، متناسب با موضوع و حکم همان باب تعیین می‌شود. بااین‌همه، برای توجیه کاربست این عنوان در مسائل گوناگون فقهی، ارائه ضابطه‌ای عام و فراگیر ضروری است. بیشتر فقیهان معاصر، تمییز را به توانایی کودک در فهم خوب و بد تعریف کرده‌اند. بر اساس این معیار، نمی‌توان سن معیّن و ثابتی را برای تحقق تمییز در همه کودکان تعیین کرد؛ زیرا دستیابی به این توانایی، تابع شرایط ذهنی، تربیتی و محیطی هر کودک است. از نظر نگارنده، ازآنجاکه ضابطه «فهم خوب و بد» ماهیتی توقیفی ندارد، تعبیر «توانایی تشخیص درست از نادرست» جامع‌تر و متناسب‌تر به نظر می‌رسد. بااین‌حال، این ضابطه عمومی در مواردی کاربرد دارد که دلیل خاصی درباره تعیین معیار تمییز وجود نداشته باشد. بنابراین، هرگاه در موضوع یا باب فقهی خاصی، دلیل معتبر ضابطه‌ای متفاوت برای تمییز مقرر کرده یا معیار دیگری را در کنار توانایی تشخیص درست از نادرست قرار داده باشد، باید به مقتضای آن دلیل تعبّد داشت و همان معیار را ضابطه تحقق تمییز در آن باب دانست. نتایج این پژوهش می‌تواند پشتوانه‌ای علمی برای تحلیل و تبیین فتوای قابل‌توجه آیت‌الله خامنه‌ای(ره) درباره سن تمییز، به‌عنوان دیدگاهی نو در این مسئله، فراهم آورد. در تبیین این نظریه، افزون بر تحلیل ادله فقهی، از روش مقایسه‌ای و بررسی تطبیقی آرای فقیهان و فتاوای دیگر مراجع تقلید نیز بهره گرفته شده است</span>. https://www.pajoohname.ir/article_250747_6c90edfdf883df18f5f08cffb9a49e4d.pdf