موسسه پژوهشی فرهنگی انقلاب اسلامیپژوه نامه فقه و علوم اسلامی۳۰۴۱-۹۸۸۳51620260321A Fiqhi–Political Analysis of the Jurisprudence of the Resistance System in the Thought of Imam Khomeini and Martyr Imam Khameneiتحلیل فقهی - سیاسی فقه نظام مقاومت در اندیشه امام خمینی(ره) و آیتاللهالعظمی شهید خامنهای (قدّسسرّه)11825056910.22034/rjfis.2026.560028.1241FAسید محسنآزیزاستادیار گروه فقه و مبانی حقوق دانشکده الهیات دانشگاه حکیم سبزواری0000-0001-7969-4559بهنامعباسی اولاستادیار گروه آموزش الهیات دانشگاه فرهنگیان، تهران، ایران.مریمعباسی اولدانشآموخته دکتری، مدرس دانشگاه فرهنگیان واحد بنت الهدی فردوس، تهران، ایرانJournal Article20260115This study aims to explain and analyze the position of the concept of resistance in the political thought of Imam Khomeini (RA) and the martyred Leader of the Islamic Revolution, Ayatollah Khamenei (RA). The central research question examines how the components, functions, and theoretical foundations of resistance are articulated in the thought of these two revolutionary thinkers, as well as the continuities and differences between their perspectives. The research employs a descriptive-analytical methodology based on a review of primary sources, including speeches, books, Sahifeh-ye Imam (an anthology of Imam Khomeini’s speeches, messages, interviews, decrees, religious permissions, and letters), selected speeches of Ayatollah Khamenei, and relevant scholarly literature. The data were analyzed using qualitative content analysis. The findings indicate that, within both scholars’ intellectual frameworks, resistance simultaneously performs three strategic functions: (1) safeguarding national independence and dignity; (2) strengthening religious-political identity and Islamic self-awareness; and (3) serving as a strategy for confronting international arrogance (global hegemonic powers). At the same time, differences are observed in the prioritization of the instruments of resistance and in their theoretical foundations. Imam Khomeini places greater emphasis on the spiritual and ontological dimensions of resistance, whereas Ayatollah Khamenei focuses more extensively on its theoretical elaboration and organizational coherence. Moreover, while preserving the theoretical foundations established by Imam Khomeini, Ayatollah Khamenei has further developed the concept by addressing its emerging dimensions, institutionalization, and the mechanisms necessary for its realization at the national, regional, and international levels. Accordingly, the theory of resistance in the thought of the two leaders of the Islamic Revolution should be understood as a single, integrated intellectual system adapted to differing historical circumstances, rather than as two distinct theories. From the perspective of Islamic political jurisprudence, resistance falls under such juridical categories as defensive jihad, promotion of virtue and prevention of vice, and the principle of the negation of domination (Nafy-e Sabil). The Quranic verse, “And Allah will never grant the disbelievers a way over the believers” (Qur'an 4:141), constitutes the basis of this principle, which Imami (Twelver Shi'a) jurists have regarded as establishing the obligation to resist foreign domination. On this basis, resistance in the thought of the two leaders is not merely a political strategy but also a religious obligation aimed at realizing divine Wilayah and preserving the Islamic political order. Therefore, in addition to providing a conceptual and political analysis of resistance, this study adopts the perspective of governmental jurisprudence to clarify its juristic foundations within the framework of the Wilayat al-Faqih, thereby illuminating the relationship between jurisprudence and politics in the thought of the two leaders of the Islamic Revolution.<span lang="FA">پژوهش حاضر با هدف تبیین و تحلیل جایگاه «مقاومت» در اندیشه سیاسی امام خمینی (ره) و شهید آیتاللهالعظمی خامنهای (قدسسره) انجام شده است. مسئله محوری پژوهش این است که مؤلفهها، کارکردها و مبانی نظری مقاومت در اندیشه این دو اندیشمند انقلاب اسلامی چگونه تبیین میشود و چه تفاوتها و شباهتهایی میان دیدگاههای آنان وجود دارد. روش تحقیق، توصیفی ـ تحلیلی و مبتنی بر مرور متون و منابع، شامل بیانات، کتب، صحیفه امام، گزیده بیانات ایشان و مقالات علمی مرتبط است. تحلیل دادهها با روش تحلیل محتوای کیفی انجام شد و یافتهها نشان میدهد که در هر دو منظومه فکری، مقاومت همزمان دارای سه کارکرد راهبردی است: تضمین استقلال و عزت ملی، تقویت هویت دینی ـ سیاسی و خودآگاهی اسلامی، و مقابله با استکبار بینالمللی. درعینحال، تفاوتهایی نیز در اولویتگذاری ابزارهای مقاومت و مبانی نظری مشاهده شد؛ بدینصورت که امام خمینی (ره) بیشتر بر بُعد معنوی ـ تکوینی تکیه دارند و آیتالله خامنهای (قدسسره) بر تبیین نظری و انسجام سازمانی تأکید میکنند. همچنین، ایشان با حفظ مبانی نظری مقاومت در اندیشه امام خمینی (ره)، به تبیین ابعاد نوپدید، نهادسازی و توسعه سازوکارهای تحقق آن در عرصههای ملی، منطقهای و بینالمللی پرداختهاند. ازاینرو، نظریه مقاومت در اندیشه امامین انقلاب را باید منظومه فکری واحدی با اقتضائات زمانی متفاوت دانست، نه دو نظریه مستقل. از منظر فقه سیاسی اسلام، مقاومت ذیل عناوین فقهیای چون جهاد دفاعی، امر به معروف و نهی از منکر و قاعده نفی سبیل تعریف میشود. آیه «<strong>وَلَنْ یَجْعَلَ اللَّهُ لِلْکَافِرِینَ عَلَى الْمُؤْمِنِینَ سَبِیلًا»</strong> اساس این قاعده است که فقهای امامیه آن را مبنای وجوب مقاومت در برابر سلطه بیگانگان دانستهاند. بر همین مبنا، مقاومت در اندیشه امامین انقلاب صرفاً راهبردی سیاسی نیست، بلکه واجبی شرعی برای تحقق ولایت الهی و حفظ نظام اسلامی است. بنابراین، پژوهش حاضر علاوه بر تحلیل مفهومی و سیاسی مقاومت، با رویکرد فقه حکومتی، به دنبال تبیین مبانی فقهی آن در نظام ولایت فقیه است تا نسبت میان فقه و سیاست در اندیشه امامین انقلاب روشن شود. </span>https://www.pajoohname.ir/article_250569_00516eb69e438089a2687d583e497f9c.pdfموسسه پژوهشی فرهنگی انقلاب اسلامیپژوه نامه فقه و علوم اسلامی۳۰۴۱-۹۸۸۳51620260321Regulatory Legal Principles for Realization of Freedom of the Press in the Thought of Martyr Ayatollah Khamenei and Their Reflection in the Laws of the Islamic Republic of Iranاصول حقوقی تنظیمکننده آزادی مطبوعات مبتنی بر منظومه فکری آیتاللهالعظمی شهید خامنهای (قدّسسرّه)و انعکاس آن در قوانین جمهوری اسلامی ایران194425057010.22034/rjfis.2026.565675.1235FAعلیربیع زادهگروه حقوق، دانشگاه بین المللی امام رضا (ع)، مشهد، ایران0009-0007-4065-3750فاطمه ساداتداودی ناوخدانش آموخته ارشد رشته الهیات و معارف اسلامی و ارشاد گرایش فقه و مبانی حقوق، دانشگاه بین المللی امام رضا (ع)، مشهد، ایران0009-0002-2471-9709سعیدمنصوریاندانشجوی دکتری جامعهشناسی سیاسی، دانشکده معارف اسلامی و علوم سیاسی، دانشگاه امام صادق (ع)، تهران، ایرانJournal Article20260118Freedom of the press constitutes one of the cornerstones of democratic governance and plays a vital role in promoting social development and public participation. Within the Islamic legal tradition, this freedom is likewise recognized, albeit within a normative framework governed by specific legal principles and ethical considerations. This study examines the legal principles governing freedom of the press as articulated in the thought of Martyr Ayatollah Seyed Ali Khamenei and analyzes the extent to which these principles are reflected in the legislation of the Islamic Republic of Iran. The originality of this research lies in its independent legal examination of a subject that has received little scholarly attention. The central research question is: Baes on thoughts and opinions of Ayatollah Khamenei, what legal principles govern the exercise of freedom of the press? The study adopts a descriptive-analytical approach, employing documentary research for data collection and qualitative content analysis to interpret the relevant sources. The findings demonstrate that, while strongly affirming the importance of press freedom, Ayatollah Khamenei conceptualizes its exercise within a coherent legal framework comprising two broad categories of principles: political principles and socio-cultural principles. The political principles include adherence to the rule of law, the protection of national security, the prohibition of distortion and the dissemination of false information, the safeguarding of society's psychological security, the prevention of social discord, and the protection of individual dignity and reputation. The socio-cultural principles encompass respect for national values, resistance to the promotion of deviant ideologies, and the enhancement of public awareness and civic consciousness. The study further concludes that although a number of these principles have been incorporated into the current legal framework of the Islamic Republic of Iran, important legislative gaps remain. In particular, the legal system lacks sufficiently explicit provisions addressing the prohibition of distortion and disinformation, as well as the protection of the public's right to psychological security. These findings underscore the need for a more comprehensive legislative framework capable of reconciling freedom of the press with the broader public interests recognized in Islamic public law.<span lang="FA">آزادی مطبوعات از ارکان بنیادین نظامهای مردمسالار است و بهعنوان یکی از مؤلفههای مهم در فرایند پیشرفت اجتماعی نقشآفرینی میکند. در نظام حقوقی اسلام نیز این مفهوم با رویکردی مترقی مورد توجه قرار گرفته و اصول حقوقی خاصی برای آن تعریف شده است. پژوهش حاضر با هدف بررسی اصول مذکور در منظومه فکری آیتالله خامنهای (ره) سامان یافته و نوآوری آن نیز به بدیعبودن موضوع و فقدان پیشینه مستقل حقوقی در این زمینه بازمیگردد. پرسش اصلی تحقیق چنین است: «مطابق منظومه فکری آیتالله خامنهای (ره)، آزادی مطبوعات بر مبنای چه اصولی از لحاظ حقوقی سازماندهی میشود؟» این تحقیق با رویکرد توصیفی انجام شده و برای گردآوری دادهها از روش اسنادی و برای تحلیل آنها از روش تحلیل محتوای کیفی بهره گرفته است. یافتههای پژوهش نشان میدهد که ایشان ضمن تأکید بر اهمیت آزادی مطبوعات، اصول حقوقی متنوعی را در دو دسته کلیِ اصول سیاسی و اصول فرهنگی ـ اجتماعی برای آن ترسیم کردهاند. مطابقت با قوانین، حفظ امنیت ملی، منع تحریف و نشر اکاذیب، صیانت از امنیت روانی جامعه، ممنوعیت اختلافافکنی و حفظ کرامت اشخاص، از جمله اصول سیاسی و احترام به ارزشهای ملی، مقابله با ترویج افکار انحرافی و ارتقای آگاهیهای عمومی نیز از جمله اصول فرهنگی ـ اجتماعی حاکم بر آزادی مطبوعات در منظومه فکری ایشان هستند. بهطور کلی، برخی از اصول مذکور در قوانین فعلی جمهوری اسلامی ایران بازتاب یافتهاند؛ لیکن در برخی موارد، همچون مقابله با تحریف و نشر اکاذیب و رعایت حق بر امنیت روانی، خلأ قانونی کاملاً مشهود است.</span>https://www.pajoohname.ir/article_250570_b8a51529b2df129abba94df1e414bc65.pdfموسسه پژوهشی فرهنگی انقلاب اسلامیپژوه نامه فقه و علوم اسلامی۳۰۴۱-۹۸۸۳51620260321A Fiqhi Analysis of the Foundations of Religious Democracy in Political Thought of Martyr Ayatollah Khameneiتحلیل فقهی مبانی مردمسالاری در اندیشه سیاسی آیتاللهالعظمی شهید خامنهای (قدّسسرّه)457025057110.22034/rjfis.2026.582559.1265FAهادیجلالی اصلاستادیار گروه فقه سیاسی دانشگاه شهید بهشتی ره و استاد سطوح عالی حوزه علمیه قم0000-0002-3213-6637روح اللهجلالی اصلدانشآموخته حوزه علمیه قم، دانشجوی دکترای انقلاب اسلامی دانشگاه تهران، تهران، ایرانJournal Article20260219A substantial body of contemporary Islamic political Fiqh (jurisprudence) distinguishes between legitimacy and public approval, assigning the people a role largely confined to the practical establishment and effective functioning of an Islamic government. In contrast, the political thought of Martyr Ayatollah Seyed Ali Khamenei conceives of religious democracy not merely as an institutional mechanism or a pragmatic political strategy, but as a normative principle with jurisprudential significance for the legitimacy of the political order itself. Within this framework, the participation of the people extends beyond securing the government's effectiveness or social acceptance and assumes a constitutive role in the legal and political validity of the Islamic state. Despite the importance of this perspective, its Fiqhi foundations and their relationship to such concepts as Wilayah, rights, the Principle of the Absence of Wilayah (Asl-e Adam-e Wilayah), and Negation of Political Coercion have not yet been systematically examined. Employing a descriptive-analytical methodology, this study explores the jurisprudential foundations of religious democracy in the political thought of Ayatollah Khamenei. It argues that the role of the people in an Islamic political system cannot be reduced to public approval or administrative efficiency; rather, it occupies a jurisprudentially meaningful position within the normative structure of governmental legitimacy. The study demonstrates that the jurisprudential foundations of religious democracy in Ayatollah Khamenei's thought may be understood through several interrelated principles. These include the principle of the Absence of Wilayah as the foundational legal rule governing political authority; the conception of the people as the primary addressees of the religious obligation to establish an Islamic government; the jurisprudential implications of the right to self-determination in rejecting political coercion; and the understanding of popular participation as both a necessary prerequisite for preserving the Islamic government and a means of preventing the prohibited consequences of governmental collapse into either authoritarian repression or political disintegration. The analysis further demonstrates that, unlike the liberal-democratic model, religious democracy in this conception is not grounded exclusively in individual rights but rests upon the integration of rights and responsibilities within the normative framework of Islamic values.<span lang="FA">در بخش مهمی از ادبیات فقه سیاسی معاصر، میان «مشروعیت» و «مقبولیت» تفکیک شده و نقش مردم معمولاً در حد تحقق خارجی و کارامدی حکومت اسلامی تحلیل میشود. در مقابل، در اندیشه سیاسی آیتالله خامنهای (ره)، مردمسالاری صرفاً سازوکاری اجرایی یا تاکتیکی تلقی نشده و نقش مردم در اعتبار و مشروعیت نظام سیاسی، واجد اهمیتی فراتر از صرف تحقق حکومت دانسته میشود. بااینحال، مبانی فقهی این دیدگاه و نسبت آن با مفاهیمی همچون ولایت، حق، اصل عدم ولایت و نفی تحمیل سیاسی، کمتر بهصورت منسجم مورد بررسی قرار گرفته است. پژوهش حاضر با روش توصیفی ـ تحلیلی، به تبیین مبانی فقهی مردمسالاری دینی در اندیشه آیتالله خامنهای (ره) پرداخته و میکوشد نشان دهد که چگونه نقش مردم در نظام سیاسی اسلامی، فراتر از مقبولیت و کارامدی، در ساختار اعتبار و مشروعیت حکومت نیز واجد نقش و آثار فقهی میباشد. یافتههای پژوهش نشان میدهد که مبانی فقهی مردمسالاری دینی در اندیشه ایشان را میتوان در چند محور تحلیل کرد: اصل اولی، عدم ولایت بهعنوان پیشفرض فقهی در باب سلطه سیاسی؛ تحلیل مردم بهمثابه مخاطب تکلیف تشکیل حکومت اسلامی؛ تبیین حق تعیین سرنوشت و لوازم فقهی آن در نفی تحمیل سیاسی؛ و نیز تحلیل مردمسالاری از منظر مقدمه واجب حفظ حکومت اسلامی و مقدمه حرام افتادن حکومت در دوگانه سرکوب یا سقوط. همچنین این تحلیل نشان میدهد که مردمسالاری دینی در این دیدگاه، برخلاف الگوی لیبرالدموکراسی غربی، صرفاً بر حق فردی استوار نبوده، بلکه مبتنی بر پیوند حق و مسئولیت در چارچوب ارزشهای دینی است.</span>https://www.pajoohname.ir/article_250571_76168ecc3c63348253de02520311ee73.pdfموسسه پژوهشی فرهنگی انقلاب اسلامیپژوه نامه فقه و علوم اسلامی۳۰۴۱-۹۸۸۳51620260321The Legal Foundations and Strategic Imperatives of the Right to Nuclear Enrichment as a Symbol of Technological Independence in the Thought of Martyr Ayatollah Khameneiمبانی حقوقی و الزامات راهبردی حق «غنیسازی هستهای» بهمثابه نماد استقلال فناورانه در اندیشه آیتاللهالعظمی شهید خامنهای (قدّسسرّه)719425074410.22034/rjfis.2026.583685.1270FAامیرکشتگراستادیار پژوهشکده شورای نگهبان، تهران، ایرانابوالفضلخاکزاددانشجوی دکتری حقوق بین الملل دانشگاه تهران تهران، ایران.0009-0003-8556-9254Journal Article20260130Nuclear technology has long constituted an instrument through which dominant powers have sought to consolidate global hegemony by maintaining unequal international legal and institutional regimes. Following the 1979 Islamic Revolution, however, Iran's nuclear program evolved into an indigenous scientific and technological enterprise despite the termination of foreign cooperation. Within this context, Martyred Leader of the Islamic Revolution Ayatollah Seyed Ali Khamenei consistently framed nuclear enrichment not merely as an industrial or technological activity but as a symbol of technological independence and an inalienable right of the Iranian nation.<br>This article examines the legal and conceptual foundations of this understanding within Ayatollah Khamenei's intellectual framework and identifies the domestic and international requirements for safeguarding that right. It asks two major questions: What is the legal and conceptual status of the right to nuclear enrichment in Ayatollah Khamenei's thought, and what legal, scientific, cultural, and diplomatic obligations arise from its realization?<br>Employing a library-based methodology and a descriptive-analytical approach, the study analyzes Ayatollah Khamenei's discourse through the concepts of technological independence and the triadic framework of science, power, and independence. It examines the legal foundations of the right to nuclear enrichment in the Constitution of the Islamic Republic of Iran and relevant international human rights instruments. The article further explores the domestic requirements associated with protecting this right, including support for scientific elites and the promotion of national self-reliance, as well as international strategies such as proactive diplomacy and the utilization of international legal mechanisms to preserve what is presented as a fundamental national right.<span lang="FA">فناوری هستهای همواره ابزاری در دست قدرتهای سلطهگر برای تثبیت هژمونی جهانی از طریق رژیمهای نابرابر بینالمللی بوده است. بااینحال، برنامه هستهای ایران پس از انقلاب اسلامی، با وجود قطع همکاریهای خارجی به توانمندی بومی ارتقا یافت. در این میان، آیتالله خامنهای (ره) با تأکید بر بومیسازی، غنیسازی هستهای را فراتر از پروژهای صنعتی، «نماد استقلال فناورانه» و «حق مسلم ملت» مفهومسازی کردهاند. این پژوهش با هدف تبیین حقوقی ـ مفهومی این جایگاه در منظومه فکری ایشان و ارائه راهکارهای صیانت از آن سامان یافته است. بر این اساس، پرسش اصلی مقاله به جایگاه این حق و الزامات داخلی و خارجی آن اختصاص دارد. این پژوهش با بهرهگیری از روش کتابخانهای و رویکرد تحلیلی ـ توصیفی در قلمروی منظومه فکری آیتالله خامنهای (ره)، با تاکید بر مفاهیم «استقلال فناورانه» و «علم، اقتدار و استقلال»، مبانی حق مزبور را در قانون اساسی و حقوق بشر واکاوی میکند. همچنین، طیفی از الزامات مترتب بر شناسایی این حق، مانند حمایت از نخبگان و خودباوری و راهبردهای بینالمللی شامل دیپلماسی فعال و ظرفیتهای حقوق بینالملل جهت تضمین این حق بنیادین تبیین میشود.</span>https://www.pajoohname.ir/article_250744_04691ca8b8cc8007586dec7f78ca246d.pdfموسسه پژوهشی فرهنگی انقلاب اسلامیپژوه نامه فقه و علوم اسلامی۳۰۴۱-۹۸۸۳51620260321A Fiqhi Analysis of the Criteria for Recognizing Lesser-Known Religions as Ahl al-Kitab in Islamic Sources with Emphasis on View of Martyr Ayatollah Khameneiتحلیل فقهی ملاکهای صدق عنوان «اهل کتاب» بر ادیان غیر مشهور در متون اسلامی با تأکید بر دیدگاه آیتاللهالعظمی شهید خامنهای (قدّسسرّه)9511625074610.22034/rjfis.2026.545908.1200FAحسینکرتی خورگواستادیار گروه معارف اسلامی پردیس شهید بهشتی دانشگاه فرهنگیان، هرمزگان، ایران.مهدیمقدادی داودیدانشآموخته حوزه علمیه قم و پژوهشگر مجتمع آموزشی ـ پژوهشی ائمه اطهار (ع).Journal Article20251126Classical Islamic Fiqh (jurisprudence) has traditionally recognized Judaism and Christianity as religious communities falling within the category of Ahl al-Kitab (People of the Book), thereby granting them the right to reside under the protection of an Islamic government. This article examines the jurisprudential foundations for identifying the People of the Book and argues that the category of recognized religious minorities is not necessarily confined to these two faiths. It seeks to answer the following question: according to the views of Muslim jurists and Martyr Ayatollah Khamenei, on what legal principles and evidentiary bases is the recognition and classification of religious minorities founded, and how should these principles be understood? Employing a descriptive-analytical methodology, the study examines the opinions of leading Muslim jurists alongside relevant Quranic verses and Hadith traditions. It concludes that Jews, Christians, and Zoroastrians are unequivocally regarded as People of the Book and, as such, are entitled to live under the protection of an Islamic government. Through peaceful coexistence and under the dhimmah (a non-Muslim who is under a covenant of protection) covenant, including the payment of jizyah (a type of taxation levied on non-Muslim subjects of a state governed by Islamic law), they are guaranteed a range of recognized civil and social rights. The study further demonstrates that, in the view of Martyr Ayatollah Khamenei, the legal category of People of the Book is not exhaustively limited to these three religious communities. The Sabians (a religious group mentioned three times in the Quran) may likewise be recognized as a protected religious minority, and any other religion possessing an authentic divinely revealed scripture should be accorded the same legal status. According to this view, the decisive criterion for classification as Ahl al-Kitab is the demonstrable existence of a revealed divine scripture,<span lang="FA">در متون فقهی، پیروان یهودیت و مسیحیت بهطور قطعی از مصادیق اقلیتهای دینی شناخته شدهاند و میتوانند در قلمرو حکومت اسلامی زندگی کنند. نوشتار حاضر میکوشد با بررسی مبانی و ادله فقهیِ شناسایی اهل کتاب، نشان دهد که اقلیتهای دینی به این دو گروه منحصر نیستند. بر این اساس، پرسش اصلی پژوهش آن است که در دیدگاه فقها و آیتالله خامنهای (ره)، شناسایی و دستهبندی اقلیتهای دینی بر چه اصول و ادلهای استوار است و این اصول چگونه تبیین میشوند؟</span><br><span lang="FA">این مقاله با روش توصیفی ـ تحلیلی و با بررسی دیدگاههای فقها و دلالت آیات و روایات، به این نتیجه رسیده است که یهودیان، مسیحیان و زرتشتیان بهطور قطع از اهل کتاب به شمار میآیند و میتوانند در پناه حکومت اسلامی، با رعایت شرایط زندگی مسالمتآمیز، انعقاد قرارداد ذمه و پرداخت جزیه، از حقوق اجتماعی برخوردار شوند. بااینحال، از دیدگاه آیتالله خامنهای (ره)، اهل کتاب به این سه گروه منحصر نیستند و صابئان نیز میتوانند در شمار اقلیتهای دینی قرار گیرند. افزون بر این، پیروان هر دین دیگری که برخورداری آنان از کتاب آسمانی اثبات شود، مشمول احکام اهل کتاب خواهند بود؛ زیرا ملاک اصلی در صدق عنوان «اهل کتاب»، برخورداری از کتاب آسمانی است؛ خواه این امر در عصر حضور معصومان (ع) اثبات شده باشد و خواه در دوران غیبت.</span>https://www.pajoohname.ir/article_250746_25611436e26dde2e3d9e2e2307a22604.pdfموسسه پژوهشی فرهنگی انقلاب اسلامیپژوه نامه فقه و علوم اسلامی۳۰۴۱-۹۸۸۳51620260321The Criterion for a Child's Capacity of Discernment (Tamyīz): A Fiqhi Analysis of Martyr Ayatollah Khamenei's Approachملاک تمییز کودک، تحلیلی بر رویکرد فقهی آیتاللهالعظمی شهید خامنهای (قدّسسرّه)11714025074710.22034/rjfis.2026.548347.1202FAاسماعیلشیخ هادیدانشآموخته سطح 4 رشته فقه تربیت، مؤسسه عالی فقه و علوم اسلامی، قم ، ایران0009-0002-5868-1999Journal Article20251102In Islamic Fiqh (jurisprudence), the mumayyiz (discerning) child is the subject of more than twenty legal rulings, encompassing both prescriptive and declaratory rulings across various branches of Fiqh. Despite its significance, the juristic discourse on defining the threshold and criteria of a child's discernment remains marked by ambiguity and conceptual difficulty. This study, carried out adopting a descriptive-analytical approach, addresses this central question: What constitutes the juridical threshold of a child's discernment, and what criterion or criteria should be employed to determine it? The findings demonstrate that tamyīz is a broad and abstract legal concept whose meaning is context-dependent, varying according to the subject matter of each area of jurisprudence. Consequently, it requires a general criterion capable of explaining its application across different legal contexts. The majority of contemporary jurists identify the ability to distinguish between good and bad as the principal criterion of discernment. Under this approach, however, no fixed chronological age can be assigned to a discerning child. This article argues that, since the criterion of "distinguishing between good and bad" is not itself prescribed by explicit revelatory texts, the broader formulation "distinguishing between right and wrong" more accurately captures the legal concept of discernment. Furthermore, in legal matters for which specific textual evidence establishes a distinct criterion of discernment, or supplements the general criterion with additional requirements, that evidence should be regarded as authoritative, and the criterion it prescribes should govern the determination of discernment in that particular area of law. The study further argues that these findings provide a sound jurisprudential foundation for Martyr Ayatollah Khamenei's Fatwa concerning the age of discernment, a noteworthy opinion that offers a distinctive contemporary perspective on the issue. In developing this analysis, the article also employs a comparative approach by examining the religious decrees of other contemporary Maraje’ (sources of emulation).<span dir="RTL" lang="FA">در فقه اسلامی، کودک ممیّز موضوع بیش از بیست حکم تکلیفی و وضعی در ابواب گوناگون فقهی قرار گرفته است. بااینحال، دیدگاه فقیهان درباره تبیین ماهیت تمییز و تعیین مرز آن، خالی از ابهام و دشواری نیست. پرسش اصلی پژوهش حاضر که با روش توصیفی ـ تحلیلی نگاشته شده است، آن است که حدّ تمییز کودک از منظر فقهی چیست و با چه ضابطه یا ضوابطی میتوان آن را احراز کرد؟ یافتههای پژوهش نشان میدهد که «تمییز» عنوانی انتزاعی و جامع است که مصداق و نحوه تحقق آن در هر باب فقهی، متناسب با موضوع و حکم همان باب تعیین میشود. بااینهمه، برای توجیه کاربست این عنوان در مسائل گوناگون فقهی، ارائه ضابطهای عام و فراگیر ضروری است. بیشتر فقیهان معاصر، تمییز را به توانایی کودک در فهم خوب و بد تعریف کردهاند. بر اساس این معیار، نمیتوان سن معیّن و ثابتی را برای تحقق تمییز در همه کودکان تعیین کرد؛ زیرا دستیابی به این توانایی، تابع شرایط ذهنی، تربیتی و محیطی هر کودک است. از نظر نگارنده، ازآنجاکه ضابطه «فهم خوب و بد» ماهیتی توقیفی ندارد، تعبیر «توانایی تشخیص درست از نادرست» جامعتر و متناسبتر به نظر میرسد. بااینحال، این ضابطه عمومی در مواردی کاربرد دارد که دلیل خاصی درباره تعیین معیار تمییز وجود نداشته باشد. بنابراین، هرگاه در موضوع یا باب فقهی خاصی، دلیل معتبر ضابطهای متفاوت برای تمییز مقرر کرده یا معیار دیگری را در کنار توانایی تشخیص درست از نادرست قرار داده باشد، باید به مقتضای آن دلیل تعبّد داشت و همان معیار را ضابطه تحقق تمییز در آن باب دانست. نتایج این پژوهش میتواند پشتوانهای علمی برای تحلیل و تبیین فتوای قابلتوجه آیتالله خامنهای(ره) درباره سن تمییز، بهعنوان دیدگاهی نو در این مسئله، فراهم آورد. در تبیین این نظریه، افزون بر تحلیل ادله فقهی، از روش مقایسهای و بررسی تطبیقی آرای فقیهان و فتاوای دیگر مراجع تقلید نیز بهره گرفته شده است</span>.https://www.pajoohname.ir/article_250747_6c90edfdf883df18f5f08cffb9a49e4d.pdf