https://www.pajoohname.ir/ پژوه نامه فقه و علوم اسلامی fa daily 1 Sat, 21 Mar 2026 00:00:00 +0330 Sat, 21 Mar 2026 00:00:00 +0330 https://www.pajoohname.ir/article_250569.html پژوهش حاضر با هدف تبیین و تحلیل جایگاه «مقاومت» در اندیشه سیاسی امام خمینی (ره) و شهید آیت‌الله‌العظمی خامنه‌ای (قدس‌سره) انجام شده است. مسئله محوری پژوهش این است که مؤلفه‌ها، کارکردها و مبانی نظری مقاومت در اندیشه این دو اندیشمند انقلاب اسلامی چگونه تبیین می‌شود و چه تفاوت‌ها و شباهت‌هایی میان دیدگاه‌های آنان وجود دارد. روش تحقیق، توصیفی ـ تحلیلی و مبتنی بر مرور متون و منابع، شامل بیانات، کتب، صحیفه امام، گزیده بیانات ایشان و مقالات علمی مرتبط است. تحلیل داده‌ها با روش تحلیل محتوای کیفی انجام شد و یافته‌ها نشان می‌دهد که در هر دو منظومه فکری، مقاومت هم‌زمان دارای سه کارکرد راهبردی است: تضمین استقلال و عزت ملی، تقویت هویت دینی ـ سیاسی و خودآگاهی اسلامی، و مقابله با استکبار بین‌المللی. درعین‌حال، تفاوت‌هایی نیز در اولویت‌گذاری ابزارهای مقاومت و مبانی نظری مشاهده شد؛ بدین‌صورت که امام خمینی (ره) بیشتر بر بُعد معنوی ـ تکوینی تکیه دارند و آیت‌الله خامنه‌ای (قدس‌سره) بر تبیین نظری و انسجام سازمانی تأکید می‌کنند. همچنین، ایشان با حفظ مبانی نظری مقاومت در اندیشه امام خمینی (ره)، به تبیین ابعاد نوپدید، نهادسازی و توسعه سازوکارهای تحقق آن در عرصه‌های ملی، منطقه‌ای و بین‌المللی پرداخته‌اند. ازاین‌رو، نظریه مقاومت در اندیشه امامین انقلاب را باید منظومه فکری واحدی با اقتضائات زمانی متفاوت دانست، نه دو نظریه مستقل. از منظر فقه سیاسی اسلام، مقاومت ذیل عناوین فقهی‌ای چون جهاد دفاعی، امر به معروف و نهی از منکر و قاعده نفی سبیل تعریف می‌شود. آیه «وَلَنْ یَجْعَلَ اللَّهُ لِلْکَافِرِینَ عَلَى الْمُؤْمِنِینَ سَبِیلًا» اساس این قاعده است که فقهای امامیه آن را مبنای وجوب مقاومت در برابر سلطه بیگانگان دانسته‌اند. بر همین مبنا، مقاومت در اندیشه امامین انقلاب صرفاً راهبردی سیاسی نیست، بلکه واجبی شرعی برای تحقق ولایت الهی و حفظ نظام اسلامی است. بنابراین، پژوهش حاضر علاوه بر تحلیل مفهومی و سیاسی مقاومت، با رویکرد فقه حکومتی، به دنبال تبیین مبانی فقهی آن در نظام ولایت فقیه است تا نسبت میان فقه و سیاست در اندیشه امامین انقلاب روشن شود. https://www.pajoohname.ir/article_250570.html آزادی مطبوعات از ارکان بنیادین نظام‌های مردم‌سالار است و به‌عنوان یکی از مؤلفه‌های مهم در فرایند پیشرفت اجتماعی نقش‌آفرینی می‌کند. در نظام حقوقی اسلام نیز این مفهوم با رویکردی مترقی مورد توجه قرار گرفته و اصول حقوقی خاصی برای آن تعریف شده است. پژوهش حاضر با هدف بررسی اصول مذکور در منظومه فکری آیت‌الله خامنه‌ای (ره) سامان یافته و نوآوری آن نیز به بدیع‌بودن موضوع و فقدان پیشینه مستقل حقوقی در این زمینه بازمی‌گردد. پرسش اصلی تحقیق چنین است: «مطابق منظومه فکری آیت‌الله خامنه‌ای (ره)، آزادی مطبوعات بر مبنای چه اصولی از لحاظ حقوقی سازمان‌دهی می‌شود؟» این تحقیق با رویکرد توصیفی انجام شده و برای گردآوری داده‌ها از روش اسنادی و برای تحلیل آن‌ها از روش تحلیل محتوای کیفی بهره گرفته است. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که ایشان ضمن تأکید بر اهمیت آزادی مطبوعات، اصول حقوقی متنوعی را در دو دسته کلیِ اصول سیاسی و اصول فرهنگی ـ اجتماعی برای آن ترسیم کرده‌اند. مطابقت با قوانین، حفظ امنیت ملی، منع تحریف و نشر اکاذیب، صیانت از امنیت روانی جامعه، ممنوعیت اختلاف‌افکنی و حفظ کرامت اشخاص، از جمله اصول سیاسی و احترام به ارزش‌های ملی، مقابله با ترویج افکار انحرافی و ارتقای آگاهی‌های عمومی نیز از جمله اصول فرهنگی ـ اجتماعی حاکم بر آزادی مطبوعات در منظومه فکری ایشان هستند. به‌طور کلی، برخی از اصول مذکور در قوانین فعلی جمهوری اسلامی ایران بازتاب یافته‌اند؛ لیکن در برخی موارد، همچون مقابله با تحریف و نشر اکاذیب و رعایت حق بر امنیت روانی، خلأ قانونی کاملاً مشهود است. https://www.pajoohname.ir/article_250571.html در بخش مهمی از ادبیات فقه سیاسی معاصر، میان «مشروعیت» و «مقبولیت» تفکیک شده و نقش مردم معمولاً در حد تحقق خارجی و کارامدی حکومت اسلامی تحلیل می‌شود. در مقابل، در اندیشه سیاسی آیت‌الله خامنه‌ای (ره)، مردم‌سالاری صرفاً سازوکاری اجرایی یا تاکتیکی تلقی نشده و نقش مردم در اعتبار و مشروعیت نظام سیاسی، واجد اهمیتی فراتر از صرف تحقق حکومت دانسته می‌شود. بااین‌حال، مبانی فقهی این دیدگاه و نسبت آن با مفاهیمی همچون ولایت، حق، اصل عدم ولایت و نفی تحمیل سیاسی، کمتر به‌صورت منسجم مورد بررسی قرار گرفته است. پژوهش حاضر با روش توصیفی ـ تحلیلی، به تبیین مبانی فقهی مردم‌سالاری دینی در اندیشه آیت‌الله خامنه‌ای (ره) پرداخته و می‌کوشد نشان دهد که چگونه نقش مردم در نظام سیاسی اسلامی، فراتر از مقبولیت و کارامدی، در ساختار اعتبار و مشروعیت حکومت نیز واجد نقش و آثار فقهی می‌باشد. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که مبانی فقهی مردم‌سالاری دینی در اندیشه ایشان را می‌توان در چند محور تحلیل کرد: اصل اولی، عدم ولایت به‌عنوان پیش‌فرض فقهی در باب سلطه سیاسی؛ تحلیل مردم به‌مثابه مخاطب تکلیف تشکیل حکومت اسلامی؛ تبیین حق تعیین سرنوشت و لوازم فقهی آن در نفی تحمیل سیاسی؛ و نیز تحلیل مردم‌سالاری از منظر مقدمه واجب حفظ حکومت اسلامی و مقدمه حرام افتادن حکومت در دوگانه سرکوب یا سقوط. همچنین این تحلیل نشان می‌دهد که مردم‌سالاری دینی در این دیدگاه، برخلاف الگوی لیبرال‌دموکراسی غربی، صرفاً بر حق فردی استوار نبوده، بلکه مبتنی بر پیوند حق و مسئولیت در چارچوب ارزش‌های دینی است. https://www.pajoohname.ir/article_250744.html فناوری هسته‌ای همواره ابزاری در دست قدرت‌های سلطه‌گر برای تثبیت هژمونی جهانی از طریق رژیم‌های نابرابر بین‌المللی بوده است. بااین‌حال، برنامه هسته‌ای ایران پس از انقلاب اسلامی، با وجود قطع همکاری‌های خارجی به توانمندی بومی ارتقا یافت. در این میان، آیت‌الله خامنه‌ای (ره) با تأکید بر بومی‌سازی، غنی‌سازی هسته‌ای را فراتر از پروژه‌ای صنعتی، «نماد استقلال فناورانه» و «حق مسلم ملت» مفهوم‌سازی کرده‌اند. این پژوهش با هدف تبیین حقوقی ـ مفهومی این جایگاه در منظومه فکری ایشان و ارائه راهکارهای صیانت از آن سامان یافته است. بر این اساس، پرسش اصلی مقاله به جایگاه این حق و الزامات داخلی و خارجی آن اختصاص دارد. این پژوهش با بهره‌گیری از روش کتابخانه‌ای و رویکرد تحلیلی ـ توصیفی در قلمروی منظومه فکری آیت‌الله خامنه‌ای (ره)، با تاکید بر مفاهیم «استقلال فناورانه» و «علم، اقتدار و استقلال»، مبانی حق مزبور را در قانون اساسی و حقوق بشر واکاوی می‌کند. همچنین، طیفی از الزامات مترتب بر شناسایی این حق، مانند حمایت از نخبگان و خودباوری و راهبردهای بین‌المللی شامل دیپلماسی فعال و ظرفیت‌های حقوق بین‌الملل جهت تضمین این حق بنیادین تبیین می‌شود. https://www.pajoohname.ir/article_250746.html در متون فقهی، پیروان یهودیت و مسیحیت به‌طور قطعی از مصادیق اقلیت‌های دینی شناخته شده‌اند و می‌توانند در قلمرو حکومت اسلامی زندگی کنند. نوشتار حاضر می‌کوشد با بررسی مبانی و ادله فقهیِ شناسایی اهل کتاب، نشان دهد که اقلیت‌های دینی به این دو گروه منحصر نیستند. بر این اساس، پرسش اصلی پژوهش آن است که در دیدگاه فقها و آیت‌الله خامنه‌ای (ره)، شناسایی و دسته‌بندی اقلیت‌های دینی بر چه اصول و ادله‌ای استوار است و این اصول چگونه تبیین می‌شوند؟این مقاله با روش توصیفی ـ تحلیلی و با بررسی دیدگاه‌های فقها و دلالت آیات و روایات، به این نتیجه رسیده است که یهودیان، مسیحیان و زرتشتیان به‌طور قطع از اهل کتاب به شمار می‌آیند و می‌توانند در پناه حکومت اسلامی، با رعایت شرایط زندگی مسالمت‌آمیز، انعقاد قرارداد ذمه و پرداخت جزیه، از حقوق اجتماعی برخوردار شوند. بااین‌حال، از دیدگاه آیت‌الله خامنه‌ای (ره)، اهل کتاب به این سه گروه منحصر نیستند و صابئان نیز می‌توانند در شمار اقلیت‌های دینی قرار گیرند. افزون بر این، پیروان هر دین دیگری که برخورداری آنان از کتاب آسمانی اثبات شود، مشمول احکام اهل کتاب خواهند بود؛ زیرا ملاک اصلی در صدق عنوان «اهل کتاب»، برخورداری از کتاب آسمانی است؛ خواه این امر در عصر حضور معصومان (ع) اثبات شده باشد و خواه در دوران غیبت. https://www.pajoohname.ir/article_250747.html در فقه اسلامی، کودک ممیّز موضوع بیش از بیست حکم تکلیفی و وضعی در ابواب گوناگون فقهی قرار گرفته است. بااین‌حال، دیدگاه فقیهان درباره تبیین ماهیت تمییز و تعیین مرز آن، خالی از ابهام و دشواری نیست. پرسش اصلی پژوهش حاضر که با روش توصیفی ـ تحلیلی نگاشته شده است، آن است که حدّ تمییز کودک از منظر فقهی چیست و با چه ضابطه یا ضوابطی می‌توان آن را احراز کرد؟ یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که «تمییز» عنوانی انتزاعی و جامع است که مصداق و نحوه تحقق آن در هر باب فقهی، متناسب با موضوع و حکم همان باب تعیین می‌شود. بااین‌همه، برای توجیه کاربست این عنوان در مسائل گوناگون فقهی، ارائه ضابطه‌ای عام و فراگیر ضروری است. بیشتر فقیهان معاصر، تمییز را به توانایی کودک در فهم خوب و بد تعریف کرده‌اند. بر اساس این معیار، نمی‌توان سن معیّن و ثابتی را برای تحقق تمییز در همه کودکان تعیین کرد؛ زیرا دستیابی به این توانایی، تابع شرایط ذهنی، تربیتی و محیطی هر کودک است. از نظر نگارنده، ازآنجاکه ضابطه «فهم خوب و بد» ماهیتی توقیفی ندارد، تعبیر «توانایی تشخیص درست از نادرست» جامع‌تر و متناسب‌تر به نظر می‌رسد. بااین‌حال، این ضابطه عمومی در مواردی کاربرد دارد که دلیل خاصی درباره تعیین معیار تمییز وجود نداشته باشد. بنابراین، هرگاه در موضوع یا باب فقهی خاصی، دلیل معتبر ضابطه‌ای متفاوت برای تمییز مقرر کرده یا معیار دیگری را در کنار توانایی تشخیص درست از نادرست قرار داده باشد، باید به مقتضای آن دلیل تعبّد داشت و همان معیار را ضابطه تحقق تمییز در آن باب دانست. نتایج این پژوهش می‌تواند پشتوانه‌ای علمی برای تحلیل و تبیین فتوای قابل‌توجه آیت‌الله خامنه‌ای(ره) درباره سن تمییز، به‌عنوان دیدگاهی نو در این مسئله، فراهم آورد. در تبیین این نظریه، افزون بر تحلیل ادله فقهی، از روش مقایسه‌ای و بررسی تطبیقی آرای فقیهان و فتاوای دیگر مراجع تقلید نیز بهره گرفته شده است.