https://www.pajoohname.ir/ پژوه نامه فقه و علوم اسلامی fa daily 1 Mon, 22 Dec 2025 00:00:00 +0330 Mon, 22 Dec 2025 00:00:00 +0330 https://www.pajoohname.ir/article_240143.html بررسی اسناد احادیث فقهی برای سنجش اعتبار آن‌ها همواره مورد توجه فقیهان امامیه بوده است. جایگاه برجسته کتاب روایی تهذیب الاحکامِ شیخ طوسی در عرصه استنباط احکام شرعی از یک‌سو و اشکالات سندی تعداد زیادی از احادیث این اثر از سوی دیگر، جمعی از علما را برای تصحیح اسناد روایات این کتاب به تکاپو انداخته است. نظریه «تعویض اسناد» تلاشی از جانب این گروه از عالمان است که می‌کوشد با تبدیل بخش ضعیف و معیوب اسناد تهذیب به سندی صحیح و مورد اعتماد مشکل سندی تعدادی از روایات را حل کند. محقق خویی ازجمله فقیهانی است که با طرح دو شیوه «تبدیل اسناد تهذیب به اسناد کتاب فهرست شیخ» و «تبدیل اسناد شیخ به اسناد نجاشی» به این نظریه اقبال نشان داده است، اما فقیهی مانند آیت‌الله خامنه‌ای با مناقشه در هر دو شیوه، اعتماد به آن‌ها را به چالش کشیده است. هدف این پژوهش که با استفاده از منابع کتابخانه‌ای و به روش توصیفی- تحلیلی سامان گرفته، خوانش و تبیین تطبیقی دیدگاه محقق خویی و آیت‌الله خامنه‌ای در این زمینه است. https://www.pajoohname.ir/article_240145.html نظارت عمومی، یکی از سازوکارهای اثربخش در مبارزه با مفاسد است. در فقه امامیه، سخنی از نظارت عمومی به‌میان نیامده، بلکه با تمسک به مواردی همچون عمومات ادله امربه‌معروف و نهی‌ازمنکر، مبارزه با مفاسد اجتماعی ضروری دانسته شده است. امّا در برخی موارد، مؤلفه‌هایی چون حرمت تجسّس با این عمومات تعارض می‌کند. بنابراین این مسئله ایجاد می‌گردد که نظارت عمومی از چه کیفیتی برخوردار است؟ اغلب فقیهان، در مواردی که مصلحت بزرگ‌تری در میان باشد، عمومات ادله امربه‌معروف و نهی‌ازمنکر را مقدم دانسته‌اند. در مقابل آیت‌الله خامنه‌ای، دیدگاهی متفاوت از آن‌ها، امّا منطبق بر دیدگاه قانون‌گذار دارند. ایشان با لحاظ مصالح عمومی، استثنائاتی را پذیرفته‌اند. بدین‌توضیح که: ابتدا بر لزوم شفافیت کارگزاران، گزارشگری مردم و ضرورت اطلاع‌رسانی عمومی تصریح کرده‌اند؛ امّا معتقدند در موارد استثنائی، اطلاع‌رسانی عمومی ضرورت نمی‌یابد. مبانی این سخن عبارتند از: 1- حفظ نظم عمومی 2- رعایت حقوق معنوی خانواده متهمان 3- کافی بودن تذکر و رسیدگی خصوصی. ناگفته نماند مستنبط از دیدگاه معظّمٌ‌له، جواز «گزارش‌گری» است و «افشاگری»، برخلاف نظم عمومی است. ازاین‌رو در پژوهش پیش‌رو با روش توصیفی ـ تحلیلی و به شیوه کتابخانه‌ای، براساس دیدگاه فقیهان، آیت‌الله خامنه‌ای و قانون‌گذار، کیفیت نظارت عمومی تبیین خواهد شد. https://www.pajoohname.ir/article_240147.html از بنیادی‌‌ترین مبانی شکل‌‌گیری انقلاب اسلامی ایران، عقیده به پیوند دو مقوله سیاست و معنویت است. این اندیشه در تقابل با مکاتبی است که بر جدایی سیاست از دین تأکید دارند. آیت‌الله خامنه‌ای از سال 1368 تاکنون در دیدارهای مختلف با مسئولان نظام، بارها ضمن تبیین این مبنا، بر لزوم اهتمام و توجه کارگزاران نظام به امور معنوی تأکید کرده‌‌اند. در این پژوهش سخنان معظّمٌ‌له در این دیدارها با روش کتابخانه‌ای گردآوری و با روش تحلیل محتوا بررسی و تحلیل و سپس مستندات قرآنی و روایی آن تبیین شده ‌است. نتایج پژوهش نشان می‌‌دهد که بیانات ایشان در زمینه ضرورت التزام کارگزاران نظام به معنویت در سه بُعد اعتقادی، اخلاقی و عملی می‌‌گنجد. تحلیل محتوای بیانات مربوط به بُعد اخلاقی نشان می‌‌دهد که پُربسامدترین موارد عبارتند از: تقوا، اخلاص، توکل و تزکیه نفس. همچنین علت ضرورت پایبندی مسئولان نظام به این فضیلت‌های اخلاقی از یک‌سو کسب توانایی و شایستگی برای ایفای مسئولیت و وظیفه و از سوی دیگر تأثیرگذاری زیاد نحوۀ عمل و سلوک مسئولان در جامعه است. https://www.pajoohname.ir/article_240148.html آیت‌الله خامنه‌ای در تفسیر قرآن کریم، توجهی ژرف و نقادانه به آراء مفسران پیشین داشته‌اند و در بستر تحلیل‌های تفسیری خود، به بررسی، ارزیابی و نقد دیدگاه‌های ایشان پرداخته‌اند. این پژوهش با روش کتابخانه‌ای و رویکردی توصیفی ـ تحلیلی، به واکاوی روش‌شناسی نقد آرای مفسران در چارچوب اندیشه تفسیری ایشان می‌پردازد. یافته‌های تحقیق نشان می‌دهد که معظّمٌ‌له در نقد آراء تفسیری، از مجموعه‌ای منسجم از قواعد روش‌شناختی بهره می‌گیرند که شامل: التزام به پرهیز از تفسیر به رأی و پیش‌داوری، تأکید بر مراجعه دقیق به منابع لغوی و پرهیز از ذهن‌گرایی، عدم استناد صرف به قاعده سیاق، تکیه بر منابع، مستندات و قرائن معتبر، رعایت اصول محاوره عقلایی و عرفی، و توجه به پیوستگی ساختاری و محتوایی آیات قرآن است. ایشان با تحلیل منطقی مبانی و استدلال‌های مفسران، به نقد هدفمند آراء ناصواب پرداخته و ضمن تبیین ضعف‌های تفسیری آنان، دیدگاه قرآنی خود را با استناد به شواهد معتبر ارائه می‌کنند. درنهایت، هدف اصلی آیت‌الله خامنه‌ای از نقد آرای مفسران، پالایش ساحت قرآن از تفاسیر ناصحیح و هدایت مخاطب به فهمی عالمانه، مستند و روشمند از کلام وحی است.   https://www.pajoohname.ir/article_240149.html امتداد اجتماعی قرآن کریم به‌عنوان فرایند نهادینه‌سازی آموزه‌های قرآنی در ساختارهای جامعه اسلامی، نیازمند شناسایی و تحلیل راهکارهای عملیاتی است. این پژوهش با روش توصیفی ـ تحلیلی و با استناد به بیانات آیت‌الله خامنه‌ای، به بررسی مؤلفه‌های کلیدی این فرایند می‌پردازد. یافته‌ها نشان می‌دهد در حوزه فرهنگی، تأکید بر سه محور اساسی است: ۱) الگوسازی رفتاری از طریق معرفی چهره‌های قرآنی موفق ۲) بهره‌گیری از هنرهای نمایشی و رسانه‌های دیجیتال برای انتقال مفاهیم ۳) تولید محتوای جذاب در فضای مجازی با رویکرد حکمت‌آمیز. در بُعد آموزشی، سه نهاد خانواده، مدرسه و حوزه‌های علمیه نقش‌محوری دارند: ۱) خانواده به‌عنوان کانون ایجاد اُنس پایدار با قرآن ۲) مدارس در سطوح روخوانی، روان‌خوانی و درک مفاهیم ۳) روحانیت در تبیین معارف و الگوسازی عملی. در عرصه سیاسی، چهار راهبرد کلیدی شناسایی شد: ۱) قانون‌گذاری مبتنی بر اصول قرآنی ۲) شفافیت و عدالت در حکمرانی ۳) عزت‌محوری در سیاست خارجی ۴) تقویت وحدت اسلامی.در حوزه اقتصادی، یافته‌ها بر چهار اصل تأکید دارد: ۱) مقاوم‌سازی اقتصاد در برابر تهدیدهای خارجی ۲) مبارزه نظام‌مند با ربا و فساد ۳) توزیع عادلانه فرصت‌های اقتصادی ۴) تلفیق معنویت با فعالیت‌های اقتصادی. در بخش حقوقی نیز سه محور اصلی عبارت‌اند از: ۱) استخراج قوانین از منابع قرآنی ۲) اجرای عدالت قضایی با رعایت حقوق متهمان ۳) آموزش حقوق شهروندی مبتنی بر معارف قرآنی. مهم‌ترین چالش‌های پیش‌رو شامل: ۱) تقلیل‌گرایی در فهم قرآن ۲) نبود الگوهای عملی مناسب ۳) تضاد سبک زندگی مدرن با ارزش‌های قرآنی است که مقابله با آن‌ها نیازمند «جهاد تبیین» در سطوح مختلف است. این پژوهش نشان می‌دهد تحقق جامعه قرآنی مستلزم هماهنگی نظام‌مند بین نهادهای فرهنگی، آموزشی و حکومتی می‌باشد. https://www.pajoohname.ir/article_240150.html یکی از موضوعات اساسى در پیشرفت جوامع، نحوه بهره‌مندى صحیح از ظرفیت‌ها و توانمندی‌های انسانی است. ازاین‌رو، فراهم‌سازی فرصت‌های برابر و سازوکارهای مؤثر برای مشارکت عادلانه تمامی اقشار جامعه ضرورت دارد. مشارکت زنان در زمینه‌هاى مختلف فرهنگی، اجتماعى، سیاسی و اقتصادى، یکى از شاخص‌هاى اصلی پیشرفت و توسعه هر کشوری به‌شمار می‌آید. جمهورى اسلامى به‌عنوان یک حکمرانى متعالى که نظام مبتنى بر مردم‌سالارى‌دینى را دارا می‌باشد، نیازمند توجه دوچندان به این بخش و تسهیل مشارکت عمومى زنان در سطح اجتماع است؛ چراکه وجه تمایز مدل مردم‌سالارى‌ دینى نسبت به سایر مدل‌هاى حکومتى، توجه ویژه به نقش مردم و اعتماد متقابل بین ملت و دولت است. آیت‌الله خامنه‌ای به‌عنوان یکی از نظریه‌پردازان نظام حکمرانی ‌دینی، همواره بر نقش بی‌بدیل زنان در پیشرفت جامعه تأکید داشته‌اند. پژوهش حاضر با روش توصیفی ـ تحلیلی و با استناد به منابع کتابخانه‌ای و دیدگاه‌های معظّمٌ‌له، با هدف بررسى نقش مشارکت اجتماعى زنان در نظام حکمرانى ‌دینى انجام گرفته است. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که منابع دینی با تأکید بر کرامت برابر انسانی زن و مرد، مسئولیت‌پذیری اجتماعی و حق مشارکت سیاسی، مشروعیت و ضرورت حضور اجتماعی زنان را تأیید می‌کنند. ایشان نیز مشارکت زنان را در چارچوب ارزش‌های اسلامی با حفظ نقش محوری آنان در خانواده، ضروری دانسته و بر شایسته‌سالاری و زمینه‌سازی قانونی برای حضور مؤثر بانوان در اجتماع تأکید دارند. بر این اساس، سیاست‌گذاری فرهنگی و حقوقی در جهت افزایش امنیت مالی و روانی زنان، تقویت سازوکارهای حمایتی و ایجاد فرصت‌های برابر اجتماعی می‌تواند نقش‌آفرینی آنان را در سطح جامعه ارتقا دهد. https://www.pajoohname.ir/article_240151.html قانون از ضرورت‌های زندگی اجتماعی بشر است و در نظام اسلامی، قوانین تجلی بخش ضوابط اسلامی می‌باشد و قانون به‌مثابه نرم‌افزار اداره کشور و جاده‌ای برای رسیدن به اهداف و آرمان‌های نظام اسلامی است. بر این اساس قانون‌گذاری در نظام اسلامی نقش مهمی دارد و هدف در این پژوهش، تبیین بایسته‌های قانون‌گذاری از نگاه آیت‌الله خامنه‌ای می‌باشد، و پرسش اصلی عبارت است از: قانون‌گذاری در اندیشه معظّمٌ‌له چه بایسته‌هایی دارد؟ از دیدگاه ایشان، مهم‌ترین شاخص در قانون‌گذاری مطابقت قانون با شرع و توجه به قانون اساسی در قانون‌گذاری است؛ توجه به عدالت اجتماعی و هم‌خوانی قانون با نیازهای مردم و آرمان‌گرایی مبتنی بر واقع‌گرایی، از دیگر شاخص‌های قانون‌گذاری از دیدگاه آیت‌الله خامنه‌ای می‌باشد. در این پژوهش در گردآوری اطلاعات، از روش توصیف و تحلیل محتوای بیانات معظّمٌ‌له استفاده شده است. https://www.pajoohname.ir/article_240152.html حجاب یکی از ضروریات شرع مقدس اسلام است که در قرآن به آن تصریح شده است. این پژوهش با هدف تبیین مدل اندیشه‌ آیت‌الله خامنه‌ای درباره عفاف و حجاب و انطباق آن با قانون عفاف و حجاب، با استفاده از روش نظریه داده‌بنیاد (Grounded Theory) انجام شده است. این روش تحقیق از نوع روش‌های تحلیل کیفی بوده و از بین سه رویکرد با روش نظام‌مند استراوس و کوربین در سه مرحله کدگذاری شده است. از میان ۱۱۶ داده‌ مرتبط با موضوع عفاف و حجاب، با روش نمونه‌گیری نظری، ۱۷۴ مفهوم اولیه و ۲۰ مقوله‌ اصلی استخراج شده است. در مدل پارادایمی، مقوله‌ «واجب شرعی بودن حجاب» با بیش‌ترین بسامد (۳۹ مورد) به‌عنوان پدیده‌ مرکزی شناسایی شده است. همچنین، مقوله‌ «انطباق حجاب با طبیعت بشری» به‌عنوان شرایط علّی، «تبیین فلسفه‌ حجاب» به‌عنوان شرایط زمینه‌ای و «تلاش غرب برای حذف نمادهای اسلامی ازجمله حجاب، زدودن حیا و عادی‌سازی بی‌حجابی در ملأ عام» به‌عنوان شرایط مداخله‌گر تعیین شده‌اند. مقوله‌های راهبردی امربه‌معروف و نهی‌ازمنکر، مراقبت دستگاه‌های دولتی بر مسئله حجاب و مقوله‌ پیامد حفظ بنیان خانواده با رعایت حکم شرعی حجاب قابل‌انطباق بر قانون عفاف و حجاب است.