Research Journal on Fiqh and Islamic Sciences

Research Journal on Fiqh and Islamic Sciences

A Conceptual Analysis of Quranic Terms of Istikbar and Istidaf, Ṭaghut, Jahiliyyah, Aduww, and Irtija in the Remarks of Ayatollah Khamenei

Document Type : Original Article

Author
استادیار گروه قرآن و حدیث دانشکده الهیات دانشگاه شاهد تهران - ایران
10.22034/rjfis.2025.569607.1246
Abstract
The precise selection and structural arrangement of lexicons in the Holy Quran are central to its rhetorical matchlessness. The conceptology of Quranic terms in the thoughts of Ayatollah Khamenei, given his profound command of Quranic concepts and Islamic history, provides a vital framework for understanding contemporary Islamic thought. This study employs a descriptive-analytical methodology to investigate five pivotal Quranic terms as highlighted in the remarks of Ayatollah Khamenei: istikbār (arrogance), istidʿāf (weak or oppressed) and āghut, jāhiliyyah (ignorance), ʿaduww (enemy), and irtijāʿ (retrogression). The findings indicate that, for each term, the Leader first presents a brief lexical definition and then explains its position in the Quran and Hadiths. Ayatollah Khamenei subsequently identifies both historical and contemporary instances of these concepts by outlining their indicators and proposing strategies for confronting them. The results also demonstrate the systemic relationship among these terms; their universal, spatial, and temporal applicability; their realization at the levels of individuals, groups, and governments; their emergence as a result of the absence of religious governance; and their shared contemporary manifestations, such as the United States. Furthermore, the study highlights the oppositional relationship between istidʿāf and the other concepts, their substitutive or associative relationships, and the necessity of active efforts to eliminate the duality of istidʿāf through engagement with these concepts.
Keywords

1.     قرآن کریم
2.     آصفی، محمدمهدی (1428ق). فی رحاب القران. نجف: الشرق للثقافة و النشر. چاپ چهارم.
3.     ابن اثیر، محمد بن محمد (1422ق). النهایة فی غریب الحدیث والاثر. بیروت: المکتبة جهان اسلام.
4.     ابن منظور، محمد بن مکرم (1388ق). لسان العرب. بیروت: دار احیاءالتراث العربی.
5.     اعتمادی، مرضیه (1391). ارتجاع و تجدد از دیدگاه قرآن و حدیث. پایان‌نامه ارشد. تهران: دانشکده اصول الدین.
6.     امام سجاد (ع) (1392). صحیفه سجادیه. مترجم: حسین انصاریان. تهران: مرکز طبع و نشر. چاپ دوم.
7.     ایزوتسو، توشیکو (2002م). مفاهیم اخلاقی. انتشارات دانشگاه مک گیل.
8.     ایمان، محمدتقی (1388). مبانی پارادایمی روش‌های تحقیق کمّی و کیفی در علوم انسانی. قم: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه.
9.     پورفرد، مسعود و همکاران (1397). ریشه‌ها، عوامل شکل‌گیری و عاقبت طاغوت از منظر قرآن. سیاست‌پژوهی جهان اسلام. شماره دهم.
10.  راغب‌اصفهانی، حسین (1412ق). مفردات الفاظ القران. بیروت: دارالشامیة.
11.   سبحانی، جعفر (1381). کثرت‌گرایی یا پلورالیزم دینی. قم: مؤسسه امام صادق (ع).
12.  سلیمی، فاطمه و همکاران (1399). معناشناسی واژه استکبار در قرآن برپایه هم‌نشینی (مطالعه موردی کانون‌های کاربردی و تقابل معنایی). پژوهشنامه قرآن و حدیث. 13 (26): 195-224.
13.  سیدرضی، محمد بن الحسین، شریف رضی (1388). نهج‌البلاغه. مترجم: حسین انصاریان. تهران: آیین دانش.
14.  شفیعی، فاطمه (1391). دشمن‌شناسی با تکیه بر معنی‌شناسی واژه عدو در قرآن کریم. پایان‌نامه ارشد. تهران: دانشکده علوم قرآنی.
15.  شهیدی، مهدی (1388). معناشناسی واژه استکبار در قرآن کریم بر مبنای نظریه ایزوتسو. معرفت. (18): 127.
16.  طالقانی، محمود (1399). پرتوی از قرآن. تهران: شرکت سهامی نشر. چاپ چهارم.
17.  طباطبایی، محمدحسین (1352). المیزان فی تفسیر القران. بیروت: مؤسسه الاعلمی للمطبوعات.
18.  طریحی، فخرالدین (1375). مجمع البحرین و مطلع النیرین. تهران: مکتبة الرضویة. چاپ سوم.
19.  عباسی، مهدی؛ پسندیده، عباسی (1396). مفهوم‌شناسی در مفاهیم دینی با رویکرد روان‌شناختی: مراحل. 3 (6): 842.
20. عظیمی دولت‌آبادی، امیر (1399). جایگاه اقشار محروم و مستضعف در اندیشه اجتماعی امام خمینی (ره)، فصلنامه نظریه‌های اجتماعی متفکران مسلمان، 10 (2): 9471.
21.  فقهی‌زاده، عبدالهادی (1403). رهیافتی نو به مفهوم قرآنی«صبر»؛ تأملی در دیدگاه آیت‌الله خامنه‌ای در مفهوم‌شناسی «صبر»، مطالعات اجتماعی قرآن، 3 (1).
22. فیروزآبادی، محمد (1416ق). بصائر ذوی التمییز فی لطائف الکتاب العزیز. مصر: اوقاف. چاپ سوم.
23. قرائتی، محسن (1383). تفسیر نور. تهران: درس‌هایی از قرآن.
24. قرشی، علی‌اکبر (بی‌تا). قاموس قرآن. تهران: دارالکتب العلمیة.
25. مجیدی، محمدهادی (1390). جن، شیطان، روح در نگاه عارفان بزرگ. تهران: عطر یاس.
26. مجلسی، محمدباقر (1403ق). بحارالانوار الجامعة لدرر اخبار الائمة الاطهار. بیروت: دار احیاء التراث العربی.
27. مخبر، محمدحسن (1395). صاحبان انقلاب؛ واکاوی‌‌ مفهومی واژه مستضعف در کلام امام خمینی (ره). هفته‌نامه حریم امام. (10): 112.
28. مرکز فرهنگ و معارف قرآن (1383). دائرة المعارف قرآن کریم. بوستان کتاب. چاپ دوم.
29. مطهری، مرتضی (1380). ده گفتار. تهران: صدرا.
30. مکارم، ناصر (1382). تفسیر نمونه، تهران: دارالکتب الاسلامیة. چاپ بیست و چهارم.
31.  موسوی‌خمینی، روح‌الله (1368). صحیفه امام (ره). تهران: مؤسسه نشر آثار امام خمینی (ره).
32. نجفی کبوترکی، جواد (1401). مفهوم‌شناسی تحول اجتماعی و مؤلفه‌های آن از دیدگاه مقام معظم رهبری. فرهنگ پژوهش. (49).
33. نوری، حسین (1365). مستدرک الوسائل و مستنبط المسائل. لبنان: مؤسسه آل‌البیت (ع).