تزاحم و قانون تقدم مصلحت اهم و مصادر تعیینی ترجیح به اهمیت، با تأکید بر حوزه امور عمومی و حکومتی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده

طلبه سطح چهارم حوزوی، خارج فقه و اصول

چکیده

در فقه حکومی مسئله تشخیص و سنجش مصلحت نظام، اسلام و جامعه مسلمین از جمله مهمترین مسائل است که براساس آن منجربه تأسیس نهادی با عنوان مجمع تشخیص مصلحت نظام در فرایند قانون‌گذاری جمهوری اسلامی ایران در سال 1366 شد. در این میان یکی از وظایف اصلی ولی فقیه و رهبر اسلامی، ایفای نقش در رفع تزاحمات و تشخیص قانون ترجیح به اهمیت و مصلحت اهم براساس نظام ارزش‌گذاری و اولویت‌بخشی فقه اسلامی است. فقیه حاکم در مقام افتاء، قضاوت و تدبیر حکومت همواره با مسئله تزاحم امتثالی و رفع تخاصم میان آن‌ها براساس تشخیص مصالح واقعی و نظام ترجیحات فقهی مواجه می‌شود. این یادداشت کنکاشی براساس منابع فقهی موجود برای فهم چیستی تزاحم در سطح حکومی و شیوه رفع تزاحم آن‌ها و فرایند تشخیص قانون تقدم اهمیت از دیدگاه حضرت آیت‌الله العظمی خامنه‌ای است. این مصلحت‌سنجی در حوزه عمومی و حکومتی در نظام مردم‌سالاری دینی تعریف می‌شود.

کلیدواژه‌ها


  • فارسی

    • أبوحامد محمّد بن محمّد الغزالی (1368). المستصفى‏ من علم الاصول، دو جلدی، قم: مطبعةدار الذخائر.
    • استادی، رضا (بی‌تا). ده فتوای مذهبی و سیاسی،مجله نور.
    • آخوند خراسانى، محمد کاظم بن حسین (1409ق‏). کفایة الاصول، ‏قم: موسسة آل‌البیت علیهم‌السلام، نوبت چاپ: اول‏.
    • بدران‏ أبی العینین (بی‌تا). أصول الفقه الإسلامی، طبعة مؤسسة شباب الجامع.
    • بروجردى، حسین على‏ (1415ق‏). نهایة الاصول، تقریرات منتظرى، نشر تفکر، تهران‏، نوبت چاپ: اول‏
    • تقى طباطبایى قمى (1371). آراؤنا فی أصول الفقه، نشر محلاتی‏، قم‏، نوبت چاپ: اول‏
    • جناتى‏، محمد ابراهیم (1370). منابع اجتهاد از دیدگاه مذاهب اسلامى، (یک جلدى)، انتشارات کیهان، تهران، چاپ اول
    • حلّى، حسین‌ (1415ق‌). بحوث فقهیه، مقرر: سید عز الدین سید على بحر العلوم‌، مؤسسة المنار‌،
    • حلّى، محقق، نجم الدین، جعفر بن حسن‌ (1408ق‌). شرائع الإسلام فی مسائل الحلال و الحرام‌، مؤسسه اسماعیلیان‌، محقق/ مصحح: عبد الحسین محمد على بقال‌، نوبت چاپ: دوم‌، قم.
    • خامنه‌ای، سیدعلی، رهبر جمهوری اسلامی ایران (1397). بیان قرآن، تفسیر سوره مجادله، موسسه پژوهشی فرهنگی انقلاب اسلامی، تهران، نوبت چاپ:دوم
    • خسروپناه، عبدالحسین (1389). گفتمان مصلحت، کانون اندیشه جوان، تهران، چاپ پنجم
    • خضرى‏، محمد، (بى‏تا)، اصول الفقه، (یک جلدى)، بى‏جا، دار الحدیث.
    • خمینى، روح‏الله، رهبر انقلاب و بنیانگذار جمهورى اسلامى ایران (1389). صحیفه امام، موسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینى( س)، تعداد جلد: 22، موسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینى(س)، تهران‏، نوبت چاپ: پنجم
    • خمینى، روح‏الله، رهبر انقلاب و بنیانگذار جمهورى اسلامى ایران‏ (1423ق‏). تهذیب الأصول، مقرر: سبحانى تبریزى، جعفر، موسسة تنظیم و نشر آثار الإمام الخمینى( قدس سره)، تهران‏، نوبت چاپ: اول
    • خمینى، روح‏الله، رهبر انقلاب و بنیانگذار جمهورى اسلامى ایران، (1421 ق‏). البیع، موسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینى(ره)، موسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینى( س)، تهران‏، نوبت چاپ: اول
    • خمینى، روح‏الله، رهبر انقلاب و بنیانگذار جمهورى اسلامى ایران (1420 ق‏). ‏الرسائل العشرة( الإمام الخمینی(س))، ج1، موسسة تنظیم و نشر آثار الإمام الخمینى( قدس سره)، قم‏، نوبت چاپ: اول
    • خمینى، روح‏الله، رهبر انقلاب و بنیانگذار جمهورى اسلامى ایران (1409 ق‏). ‏ولایت فقیه( حکومت اسلامى- ویرایش جدید)، موسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینى( س)، تهران‏، نوبت چاپ: اول
    • خمینى، سید روح اللّه موسوى‌، (بی‌تا) تحریر الوسیلة‌، مؤسسه مطبوعات دار العلم‌، نوبت چاپ: اول‌
    • خویى، سید ابو القاسم (1422ق‏). مصباح الاصول، تقریرات واعظ حسینى بهسودى، محمد سرور، موسسه احیاء آثار الامام الخوئی‏، قم‏، نوبت چاپ: اول‏
    • روزنامه جمهوری اسلامی، 12/10/1366
    • صدر، سید محمد باقر، تعارض الادلة الشرعیة، تقریرات سید محمود هاشمى،
    • صدر، محمد باقر (1418ق‏). دروس فی علم الأصول( طبع انتشارات اسلامى)، ج 2، موسسه النشر الاسلامی‏، قم‏، نوبت چاپ: پنجم‏
    • صدر، محمد باقر (1423ق‏). دروس فی علم الاصول، مجمع الفکر الاسلامی‏، قم‏، نوبت چاپ: اول‏
    • صدر، محمدباقر (1417ق‏). بحوث فی علم الاصول، تقریرات عبد الساتر، حسن‏، نشر الدار الاسلامیه‏، بیروت‏، نوبت چاپ اول‏
    • صدر، محمدباقر (1417ق). اقتصادنا، محقق/ مصحح: عبد الحکیم ضیاء- على اکبر ناجى- سید محمد حسینى- صابر، دفتر تبلیغات اسلامی شعبه خراسان، قم، نوبت چاپ: اول
    • طباطبایى حکیم، محمدتقى (1418ق‏). الاصول العامة للفقه المقارن، ج1، مجمع جهانی اهل بیت( ع)، قم‏، نوبت چاپ: دوم‏
    • طباطبایى، محمدحسین‏، بررسى هاى اسلامى (1388‏). بوستان کتاب قم( انتشارات دفتر تبلیغات اسلامى حوزه علمیه قم)، قم‏، نوبت چاپ: دوم
    • طوسى، ابو جعفر، محمد بن حسن‌ (1387ق‌). المبسوط فی فقه الإمامیة‌، المکتبة المرتضویة لإحیاء الآثار الجعفریة‌، محقق/ مصحح: سید محمد تقى کشفى‌، نوبت چاپ: سوم‌، تهران.
    • طوسى، ابو جعفر، محمد بن حسن‌ (1390ق‌). الاستبصار فیما اختلف من الأخبار‌، دار الکتب الإسلامیة‌، نوبت چاپ: اول‌، تهران- ایران‌
    • طوسى، ابو جعفر، محمد بن حسن (1400ق‌). النهایة فی مجرد الفقه و الفتاوى‌، دار الکتاب العربی‌، نوبت چاپ: دوم‌، بیروت- لبنان‌.
    • طوسى، ابو جعفر، محمد بن حسن (1407ق‌). تهذیب الأحکام‌، دار الکتب الإسلامیة‌، نوبت چاپ: چهارم‌، تهران
    • عاملى، حرّ، محمد بن حسن ‌(1409ق‌). تفصیل وسائل الشیعة إلى تحصیل مسائل الشریعة‌، مؤسسه آل البیت علیهم السلام‌، نوبت چاپ: اول‌، قم.
    • عاملى، سید جواد بن محمد حسینى (1419ق). ‌‌مفتاح الکرامة فی شرح قواعد العلاّمة( ط- الحدیثة)، محقق/ مصحح: محمد باقر خالصى‌، دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم‌، نوبت چاپ: اول‌، قم.
    • عاملى، شهید اول، محمد بن مکى (بی‌تا). ‌القواعد و الفوائد‌، محقق/ مصحح: سید عبد الهادى حکیم‌، کتابفروشى مفید‌، نوبت چاپ: اول‌، قم
    • عاملى، شهید ثانى، زین الدین بن على‌ (1413ق‌). مسالک الأفهام إلى تنقیح شرائع الإسلام، محقق/ مصحح: گروه پژوهش مؤسسه معارف اسلامى‌، مؤسسة المعارف الإسلامیة‌، قم، نوبت چاپ: اول‌
    • عاملى، شهید ثانى، زین الدین بن على‌ (1413ق‌). مسالک الأفهام إلى تنقیح شرائع الإسلام‌، محقق/ مصحح: گروه پژوهش مؤسسه معارف اسلامى‌، مؤسسة المعارف الإسلامیة‌، نوبت چاپ: اول‌، قم
    • قلى زاده، احمد (1379‏). واژه شناسى اصطلاحات اصول فقه، بنیاد پژوهشهای علمی فرهنگی نور الاصفیاء، تهران‏، نوبت چاپ: اول‏
    • گرجى، ابوالقاسم (1421ق). تاریخ فقه و فقها، ج 1، سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی دانشگاه‌ها (سمت)، مرکز تحقیق و توسعه علوم انسانی‏، تهران‏، نوبت چاپ: سوم‏.
    • محقق داماد، مصطفى‏ (1362‏). مباحثى از اصول فقه‏، مرکز نشر علوم اسلامی‏، تهران‏، نوبت چاپ: اول‏
    • محمدى، على (بی‌تا)‏، شرح اصول استنباط، دار الفکر، چاپ: قم‏، نوبت چاپ: سوم‏
    • مرکز اطلاعات و مدارک اسلامى (1389). فرهنگ نامه اصول فقه، پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی، معاونت پژوهشی دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم‏، قم‏، نوبت چاپ: اول‏
    • مرکز اطلاعات و مدارک اسلامى (1389‏). ‏فرهنگ نامه اصول فقه‏، ج 1، پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی، معاونت پژوهشی دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم‏، قم‏، نوبت چاپ: اول‏
    • مشکینی اردبیلى، على‏ (1374). اصطلاحات الأصول و معظم أبحاثها، نشر الهادی‏، قم‏، نوبت چاپ: ششم‏
    • مطهری، مرتضی (بی‌تا). اسلام و نیازهاى زمان
    • مظفر، محمد رضا (1375). ‏اصول الفقه، اسماعیلیان‏، قم‏، نوبت چاپ: پنجم‏
    • مکارم شیرازى، ناصر (1428ق‏). انوار الأصول‏، تقریرات قدسى، احمد، مدرسه الامام علی بن ابی طالب( ع)، قم‏، نوبت چاپ: دوم‏
    • میرزاى قمى، ابوالقاسم بن محمدحسن (1378ق‏). ‏قوانین الاصول(طبع قدیم)، مکتبه العلمیه الاسلامیه‏، تهران‏، نوبت چاپ: دوم‏
    • نجفى، صاحب الجواهر، محمد حسن (1404ق‌). ‌جواهر الکلام فی شرح شرائع الإسلام، محقق/ مصحح: عباس قوچانى- على آخوندى‌، دار إحیاء التراث العربی‌، بیروت- لبنان، ‌نوبت چاپ: هفتم‌،
    • نجفى، صاحب الجواهر، محمدحسن (1404ق). جواهر الکلام فی شرح شرائع الإسلام، 43 جلد، دار إحیاء التراث العربی، بیروت - لبنان، هفتم.
    • یزدى، سید مصطفى محقق داماد (1406ق‌‌). قواعد فقه‌، مرکز نشر علوم اسلامى،‌ نوبت چاپ: دوازدهم‌، تهران‌.