پژوه نامه فقه و علوم اسلامی

پژوه نامه فقه و علوم اسلامی

بررسی تاریخی و تحلیلی ابن شهاب زهری: جایگاه و تأثیرات در تدوین حدیث با رویکرد حضرت آیت‌الله خامنه‌ای (مدظله‌العالی)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 استادیار گروه معارف اسلامی، واحد بناب، دانشگاه آزاد اسلامی، بناب، ایران
2 دانش‌آموخته کارشناسی ارشد علوم قرآنی
چکیده
محمّد بن مسلم بن شهاب زُهری ازجمله راویان به‌نامِ تاریخ حدیث شمرده می‌شود. آگاهی زهری به اخبار و راویات موجب شده تا بر طبقات بعد از خود تأثیرگذاری حداکثری داشته باشد. بررسی شرح و احوال زندگانی ابن شهاب زهری، گویای دو رویکرد متفاوت ایشان در نقل‌وانتقال احادیث و روایات است. زمانی‌که مصلحت بر آن می‌باشد که خود را منتسب به منبع و مرجع اصلی حدیث بداند، چهره‌ای ولایی و تابع از خود به‌نمایش می‌گذارد که به اکراه و از روی ناخرسندی به سمت مروانیان کشیده شده است. این تاکتیک زهری توانسته ستایش و تحسین برخی دوست‌داران اهل بیت (ع) را برانگیزد. با این وجود قرابت و مؤانست زهری که حاصل دنیاطلبی او از یک طرف و نیاز دستگاه حاکمان جور أموی به علمش از سوی دیگر را می‌توان به‌عنوان یکی از نقاط عطف زندگی زهری نام برد. پیامد چنین رویکردی، جعل احادیث در جهت تقویت حاکمیّت ستم‌پیشه و تضعیف مخالفان به‌ویژه خاندان عصمت و طهارت بوده است. زهری در این کار تا آنجا موّفق است که مفتخر به عنوان نخستین تدوین‌گر حدیث می‌شود. در پژوهش حاضر که به روش توصیفی- تحلیلی انجام گرفته، شخصیت و شیوه علمی ابن‌ شهاب با توجّه به دیدگاه آیت‌الله خامنه‌ای به چالش کشیده شده است. مطابق با مستندات موجود، عدم اتقان فقاهت و وثاقت ابن شهاب زهری و همچنین عدم پیشگامی‌اش در نقل و تدوین حدیث مورد نقد و بررسی قرار گرفته است.
کلیدواژه‌ها

  1. قرآن کریم (ترجمه­ی ناصر مکارم شیرازی)
  2. ابن ابی الحدید، عبد الحمید. ( 1404ق). شرح نهج البلاغه ابن ابی الحدید. محقق: محمّد ابوالفضل ابراهیم. قم: مکتبه آیت الله المرعشی النجفی.
  3. ابن حجر عسقلانی، احمد بن علی. ( 1379ق). فتح الباری فی شرح صحیح البخاری. محقق: محمّد فؤاد عبدالباقی. بیروت: دار المعرفه.
  4. ابن حجر عسقلانی، احمد بن علی. ( 1415ق). تهذیب التهذیب. محقق: صدقی جمیل العطار. بیروت: دار الفکر.
  5. ابن­خلکان، احمد بن علی. ( بی­تا). وفیات الأعیان و ابناء الزمان. محقق: احسان عباس. بیروت: دار صادر.
  6. ابن شعبه حرانى، حسن بن على‏. ( 1376). رهاورد خرد / ترجمه تحف العقول‏. مترجم: پرویز اتابکى. تهران: نشر و پژوهش فرزان روز. اوّل.
  7. ابوریه، محمود. ( بی تا). اضواء علی السنه المحمدیه أو دفاع عن الحدیث. دار المعارف. الطبعه السادسه.
  8. ابوزرعه، عبیدالله بن عبدالکریم. ( 1996م). تاریخ ابوزرعه دمشقی. بیروت: دارالکتب العلمیه.
  9. ابن­عساکر، محمّد بن حسن. ( بی تا). تاریخ مدینه دمشق. محقق: علی شیری. مؤسسه دار الفکر.
  10. ابن­کثیر دمشقی، ابوالفداء. ( بی­تا). البدایه و النهایه. بیروت: دارالفکر.
  11. احمدى میانجى، على. ( 1419ق). مکاتیب الرسول (ص) . ایران ؛ قم: دارالحدیث. اول.
  12. بلاذری، احمد بن عیسی. (بی­تا). انساب الاشراف. محقق: محمّد باقر محمودی.
  13. بلاشر، رژی. ( 1374). در آستانه قرآن. ترجمه محمود رامیار. تهران: دفتر نشر فرهنگ اسلامی. چهارم.
  14. تستری، محمّد تقی. ( 1406ق). النجعه فی شرح اللمعه. تهران: نشر صدوق.
  15. جعفریان، رسول. ( 1383). سیره رسول خدا (ص). قم: دلیل ما. سوّم.
  16. حاکم نیشابوری، محمّد بن عبدالله. ( 1397ق). معرفه علوم الحدیث. بیروت: دارالبیت العلمیه.
  17. حسینی، بی­بی زینب. ( 1398). «نقش امام سجاد در شکل­گیری قیام­های توابین با تأکید بر ادعیه صحیفه سجادیه». دو فصلنامه علمی مطالعات فهم حدیث. سال پنجم. شماره دوّم.
  18. حلى، حسن بن یوسف. ( 1374). آینه یقین (ترجمه کشف الیقین). قم: هجرت. اول.
  19. حلى، حسن بن یوسف. ( 1419ق). قواعد الاحکام. قم: مؤسسه اسلامی.
  20. حیدری‌نسب، علیرضا. ( 1390). «ابن شهاب زهری و عداوت اهل بیت (ع)». مجله پژوهش­های قرآن و حدیث. سال چهل و چهارم. شماره دوّم.
  21. خامنه‌ای، سیدعلی. ( 1391). انسان 250 ساله؛ بیانات مقام معظم رهبری درباره­ی زندگی سیاسی - مبارزاتی ائمه معصومین (ع). گردآوری و تنظیم: مرکز صهبا. تهران: مؤسسه ایمان جهادی. دوازدهم.
  22. خامنه‌ای، سیدعلی. ( 1397). همرزمان حسین (ع)؛ تهران: انتشارات انقلاب اسلامی. دوم.
  23. دیاری بیدگلی، محمّد تقی. ( 1383). پژوهشى در باب اسرائیلیات در تفاسیر. تهران: سهروردی. دوّم.
  24. ذهبی، محمّد بن احمد. ( بی­تا). میزان الاعتدال فی نقد الرجال. محقق: علی محمّد بیجاوی. بی­جا.
  25. رازی، عبد الرحمن بن ابی حاتم. ( بی­تا). الجرح و التعدیل. بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
  26. شاخت، یوزف. ( 1981م). اصول الفقه الاسلامی. بیروت: دار الکتب اللبنانی.
  27. صالح، صبحی. ( 1417ق). علوم الحدیث و مصطلحه عرضٌ و دراسه. بی­جا: مکتبه الحیدریه.
  28. طبری، محمّد بن جریر. ( 1387ق). تاریخ الأمم و الملوک. بیروت: دارالتراث. دوّم.
  29. طوسی، محمّد بن حسن. ( 1348ق). اختیار معرفه الرجال. مشهد: دانشگاه فردوسی.
  30. عاملی، جعفر مرتضی. ( 1355ق). «الامام علی بن الحسین و اموال مروان الحکم». قم: الهادی. شماره 1.
  31. عسکری، مرتضی. ( 1416ق). القرآن الکریم و روایات المدرستین. تهران: مجمع العلمی الاسلامی.
  32. قمی، عبّاس. ( 1414ق). سفینة البحار و مدینه الآثار. قم: اسوه. اوّل.
  33. کاتب‌واقدی، محمّد بن عمر. (1374). الطبقات الکبرى. ترجمه محمود مهدوی دامغانی. تهران: فرهنگ و اندیشه.
  34. مجلسی، محمّد باقر. ( 1403ق). بحار الانوار الجامعه أخبار الائمه الأطهار. بیروت: دار إحیاء التراث العربی. دوّم.
  35. مدیر شانه‌چی، کاظم. ( 1390). علم الحدیث. قم: دفتر نشر فرهنگ اسلامی. بیست و سوم.
  36. مطهری، مرتضی. ( 1389). اسلام و نیازهای زمان. تهران: صدرا. سی و یکم.
  37. موتسکی، هارالد. ( 1390). حدیث اسلامی خاستگاه ها و سیر تطور. ویرایش: مرتضی کریمی نیا. قم: موسسه دارالحدیث.
  38. میرداماد، محمد باقر. ( 1311 ق). الرواشح السماویة فی شرح الأحادیث الإمامیة. قم: دار الخلافه. اوّل.
  39. ناصحی، محمّد. ( 1395). «نقش زهری در روایات اصلی جمع قرآن». دوفصلنامه علمی- پژوهشی حدیث پژوهی. سال هشتم. شماره شانزدهم.
  40. نکونام، جعفر. ( 1382). پژوهشى در مصحف امام على. رشت: کتاب مبین. اوّل.
  41. یوسفی‌الغروی، محمّد هادی. ( 1417 ق). موسوعة التاریخ الإسلامى. قم: مجمع اندیشه اسلامى‏. اوّل.
  42. مجلسی، محمدباقر (1403ق). بحارالانوار. جلد شصت و چهارم. بیروت: داراحیاء التراث العربی.
  43. مکارم‌شیرازی، ناصر (1371). تفسیر نمونه. جلد بیست و چهارم. چاپ دهم. تهران: دارالکتب الاسلامیة.