پژوه نامه فقه و علوم اسلامی

پژوه نامه فقه و علوم اسلامی

تحلیل مبنای تفسیر تعبدی در فقه با تاکید بر دیدگاه حضرت آیت‌الله‌العظمی خامنه‌ای (مدظله‌العالی) درباره آیه 101 سوره نساء و مقایسه با سایر مفسران

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
محمدرضا فضلعلی
طلبه سطح چهار مرکز فقهی حضرت صاحب‌الامر (عجل‌الله‌فرجه)، قم، ایران
10.22034/rjfis.2024.473134.1078
چکیده
یکی از مسائل موردبحث در علم فقه جایگاه احادیث تفسیری در مقام دلالت آیات‌الاحکام بر احکام شرعی است. نوع فقها تنها استظهار نوعی خویش از آیات‌الاحکام را دارای حجیت دانسته و به‌عنوان دلیل استفاده می‌کنند. در این میان اگر روایتی در تفسیر آیات در مقام بیان حکم شرعی و تفسیر آیه موردنظر آمده باشد، به‌صورت مستقل به‌عنوان دلیل از سنت مورد استفاده قرار می‌گیرد و دلیل بر حکم در این صورت دیگر از کتاب نبوده؛ بلکه از سنت می‌باشد. در این مقاله با استفاده از روش جمع‌آوری اطلاعات کتابخانه‌ای نظرات فقها و مفسرین در ذیل آیه 101 سوره نساء که یکی از آیات‌الاحکام موردبحث است که روایت مفسر آن حکم شرعی است و خود به‌تنهایی دلالت بر حکم موردنظر ندارد جمع آوری شد و سپس با روش پردازش توصیفی تحلیلی اطلاعات به‌دست‌آمده با نظر آیت‌الله خامنه‌ای به مقایسه گذاشته، و نظریه بدیع ایشان مبنی بر قرینه متصله بودن روایات تفسیری یا به‌عبارت دیگر بهره‌مندی از تفسیر تعبدی آیات‌الاحکام مطرح گردید و در اثبات این نظریه به استدلال‌های لازم پرداخته شد.
کلیدواژه‌ها
آیه تقصیر
مبانی قرآنی آیت‌الله خامنه‌ای
آیات‌الاحکام
روایات تفسیری
تفسیر تعبدی

موضوعات

  1. قرآن کریم.
  2. ابن حزم الأندلسی القرطبی، أبو محمدعلی بن أحمد بن سعید (بی‌تا). المحلی بالآثار. بی‌جا.
  3. ابن درید، محمد بن حسن (1988م). جمهرةّ اللغه. بیروت: دارالعلم للملایین.
  4. ابن سیده، علی بن اسماعیل (1421ق). المحکم و المحیط. بیروت: دارالکتب العلمیه.
  5. ابن فارس، احمد بن فارس (1404ق). معجم مقابیس اللغه. قم: اعلام اسلامی.
  6. ابن منظور، محمد بن مکرم (1414ق). لسان العرب. بیروت:‌دار صارد.
  7. ابن‏ابی‏حاتم، عبدالرحمن بن محمد (1419ق). تفسیر القرآن العظیم. ریاض: مکتبة نزار مصطفی الباز.
  8. ابن‌حیون مغربی، نعمان بن محمد (1385ق). دعائم‌الإسلام. قم: مؤسسة آل‌البیت علیهم‌السلام.
  9. ابن‏قتیبه، عبدالله بن مسلم (1411ق). تفسیر غریب القرآن. بیروت: دار و مکتبة الهلال.
  10. ابوعبیده، معمر بن مثنی (1381ق). مجاز القرآن. مصر: خانچی.
  11. ابیاری، ابراهیم (1405ق). الموسوعة القرآنیة. قاهره: مؤسسة سجل العرب.
  12. اردبیلی، احمد بن محمد (بی‌تا). زبدة البیان فی أحکام القرآن. تهران: المکتبة الجعفریة لإحیاء الآثار الجعفریة‌.
  13. ازدی بلخی، مقاتل بن سلیمان (1423ق). تفسیر مقاتل بن سلیمان، بیروت: دارالحیاء التراث العربی.
  14. ازهری، محمد بن احمد (1421ق). تهذیب اللغة. بیروت: تراث عربی.
  15. استادان دانشگاه علوم حدیث (1390ش). آشنایی با علم حدیث (مقاله اول از عبدالهادی مسعودی). قم: دارالحدیث.
  16. اسماعیل صینی، محمود (1414 ق). المکنز العربی المعاصر. بیروت: مکتبة لبنان ناشرون.
  17. اسماعیل صینی، محمود (1414ق). المکنز العربی المعاصر. مکتبة لبنان ناشرون.
  18. اشتهاردی، علی پناه (1417ق). مدارک العروة‌. تهران: دار الأسوة للطباعة و النشر.
  19. الأصبحی المدنی، مالک بن أنسبن مالک بن عامر (بی‌تا). موطأ مالک بروایة محمد بن الحسن الشیبانی. بی‌جا: المکتبة العلمیة.
  20. اصفهانی، راغب (1412ق). مفردات الفاظ قرآن. بیروت: دارالعلم.
  21. اصفهانی، شیخ الشریعة، فتح اللّه بن محمدجواد نمازی (1392ق). أحکام الصلاة‌. قم: کتابخانه امام امیر المؤمنین علی علیه‌السلام.
  22. ایروانی، باقر (1427ق). دروس تمهیدیة فی الفقه الاستدلالی علی المذهب الجعفری. قم: بی‌نا.
  23. بحرانی، آل عصفور، یوسف بن احمد بن ابراهیم (1405ق). الحدائق الناضرة فی أحکام العترة الطاهرة‌. قم: دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.
  24. بحرانی، سید هاشم بن سلیمان (1374ش). البرهان فی تفسیر القرآن. قم: بعثت.
  25. برقی، احمد بن محمد بن خالد (1342ش). رجال البرقی. تهران: دانشگاه تهران.
  26. بروجردی، آقا حسین طباطبایی (1416 ق). البدر الزاهر فی صلاة الجمعة و المسافر. قم: دفتر حضرت آیة الله بروجردی.
  27. بروجردی، آقا حسین طباطبایی (1426ق). تبیان الصلاة‌. قم: گنج عرفان للطباعة و النشر.
  28. بغوی، حسین بن مسعود (1420ق). تفسیر البغوی المسمی معالم التنزیل. بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
  29. بهبهانی، محمدباقر بن محمد اکمل (1424 ق). مصابیح الظلام. قم: مؤسسة العلامة المجدد الوحید البهبهانی.
  30. جزیری، عبد الرحمن و همکاران (1419ق). الفقه علی المذاهب الأربعة و مذهب أهل البیت وفقاً لمذهب أهل‌البیت علیهم السلام. غروی، سید محمد - یاسر مازح. بیروت: دار الثقلین.
  31. جصاص، احمد بن علی (1405ق). احکام القرآن. بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
  32. جوهری، اسماعیل بن حماد (1376ق). الصحاح: تاج اللغة و صحاح العربیة. بیروت: الصحاح: تاج اللغة و صحاح العربیة.
  33. حائری، سید علی بن محمد طباطبایی (بی‌تا). ریاض المسائل فی تحقیق الأحکام بالدلائل. قم: مؤسسه آل البیت علیهم السلام.
  34. الحبری، حسین بن حکم (1408ق). تفسیر الحبری. بیروت: موسسة آل البیت (علیهم السلام) لإحیاء التراث.
  35. حسینی خامنه ای، سید علی (1393ش). متن درس خارج فقه الصلاه رهبر معظم انقلاب.
  36. حلبی، ابن زهره، حمزة بن علی حسینی (1417 ق). غنیة النزوع إلی علمی الأصول و الفروع. قم: مؤسسه امام صادق علیه‌السلام.
  37. حلّی، حسن بن یوسف بن مطهر اسدی (بی‌تا). تذکرة. قم: مؤسسه آل البیت علیهم السلام.
  38. حلی، حسن بن یوسف بن مطهر (1411ق). رجال، نجف: دار ذخائر.
  39. حلی، حسن بن یوسف (1414ق). تذکره الفقهاء. قم: آل البیت علیهم السلام.
  40. حلّی، علامه، حسن بن یوسف بن مطهر اسدی (1413 ق). مختلف الشیعة فی أحکام الشریعة‌. قم: دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.
  41. حلّی، فخر المحققین، محمد بن حسن بن یوسف (1387ق). إیضاح الفوائد فی شرح مشکلات القواعد. قم: مؤسسه اسماعیلیان.
  42. حلّی، محقق، نجم الدین، جعفر بن حسن (1407ق). المعتبر فی شرح المختصر. قم: مؤسسه سید الشهداء علیه‌السلام.
  43. حیدری، محمد (1381ش). معجم الأفعال المتداولة و مواطن استعمال‌ها، قم: المرکز العالمی للدراسات الاسلامیه.
  44. خویی، سید ابو القاسم موسوی (1418ق). موسوعة الإمام الخوئی. قم: مؤسسة إحیاء آثار الإمام الخوئی.
  45. خویی،سید ابوالقاسم موسوی (1372ش). معجم رجال الحدیث: بی‌جا: بی‌نا.
  46. دینوری، عبدالله بن محمد (1424ق). تفسیر ابن وهب المسمی الواضح فی تفسیر القرآن الکریم. بیروت: دارالکتب العلمیة. منشورات محمد علی بیضون.
  47. راغب، حسین بن محمد (1412ق). مفردات ألفاظ القرآن. بیروت: دارلقلم.
  48. راوندی، قطب الدین، سعید بن عبداللّه (1405 ق). فقه القرآن. قم: انتشارات کتابخانه آیة الله مرعشی نجفی.
  49. روحانی، سید صادق (1412 ق). فقه الصادق علیه‌السلام. قم: دار الکتاب - مدرسه امام صادق علیه‌السلام.
  50. زرقانی، محمد عبدالعظیم (بی‌تا). مناهل العرفان فی علوم القرآن. بیروت: دار احیاءالتراث العربی.
  51. سبحانی، جعفر (1423ق). الإنصاف فی مسائل دام فیها الخلاف. قم: مؤسسه امام صادق علیه‌السلام.
  52. سبزواری، محقق، محمدباقر بن محمد مؤمن (1247 ق). ذخیره المعاد فی شرح الارشاد. قم: مؤسسه آل البیت علیهم السلام.
  53. سمرقندی، نصر بن محمد (1416ق). تفسیر السمرقندی المسمی بحرالعلوم. بیروت: دارالفکر.
  54. سیوری، فاضل مقداد بن عبدالله (1373ش). کنز العرفان فی فقه القرآن. تهران: مرتضوی.
  55. سیوری، فاضل مقداد (14140ق). التنقیح الرائع. قم: کتابخانه آیت‌الله مرعشی نجفی.
  56. شافعی، ابوعبدالله محمد بن ادریس بن العباس بن عثمان بن شافع بن عبدالمطلب بن عبد مناف مطلبی القرشی المکی (1410ق). الام. بیروت: دارالمعرفة.
  57. شافعی، محمد بن ادریس (1412ق). احکام القرآن. بیروت: دار الکتب العلمیة. منشورات محمد علی بیضون.
  58. شریف مرتضی علی بن حسین موسوی (1417 ق). المسائل الناصریات. تهران: رابطة الثقافة و العلاقات الإسلامیة.
  59. شیبانی، اسحاق بن مرار (1975 م). کتاب الجیم. قاهره: الهیئه العامه لشئون المطابع الامیریه.
  60. شیخ حر عاملی، محمد بن حسن (1414 ق). هدایة الأمة إلی أحکام الأئمة علیهم السلام. مشهد: آستان قدس رضوی،بنیاد پژوهش‏های اسلامی. گروه حدیث.
  61. صاحب، اسماعیل بن عباد (1414ق). المحیط فی اللغة. بیروت: عالم کتاب.
  62. صدوق، محمد بن علی (1362ش). الخصال. قم: جماعة المدرسین فی الحوزة العلمیة بقم: مؤسسة النشر الإسلامی.
  63. صدوق، محمد بن علی (1413ق). من لا یحضره الفقیه. قم: دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.
  64. طباطبایی، محمدحسین (1390ق). المیزان فی تفسیر القرآن. لبنان: مؤسسة الأعلمی للمطبوعات.
  65. طبرانی، سلیمان بن احمد (2008م). التفسیر الکبیر: تفسیر القرآن العظیم. اردن، اربد: ثقافی.
  66. طبرسی، فضل بن حسن (1372 ش). مجمع البیان. تهران: ناصر خسرو.
  67. طبری، محمد بن جریر (1412ق). جامع البیان فی تفسیر القرآن. بیروت: دار المعرفه.
  68. طوسی، ابو جعفر، محمد بن حسن (1407 ق). الخلاف. قم: دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.
  69. طوسی، ابو جعفر، محمد بن حسن (1407 ق). الخلاف. قم: دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.
  70. طوسی، محمد بن الحسن (1373ش). رجال الطوسی. قم: جامعه مدرسین.
  71. طوسی، محمد بن الحسن (1420 ق). فهرست کتب الشیعة و أصولهم و أسماء المصنّفین و أصحاب الأصول. قم: مکتبة المحقق الطباطبائی.
  72. طوسی، محمد بن حسن (بی‌تا). التبیان فی تفسیر القرآن. لبنان: دار إحیاء التراث العربی.
  73. عاملی، ابو جعفر محمد بن حسن (1419 ق). استقصاء الاعتبار فی شرح الاستبصار. قم: مؤسسه آل البیت علیهم‌السلام.
  74. عاملی، سید جواد بن محمد حسینی (1419 ق). مفتاح الکرامة فی شرح قواعد العلاّمة. قم: دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.
  75. عاملی، شهید اول، محمد بن مکی (بی‌تا). رسائل الشهید الأول. بی‌جا.
  76. عاملی، شهید ثانی، زین الدین بن علی (1421 ق). رسائل الشهید الثانی. قم: انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم.
  77. عاملی، محمد بن علی موسوی (1411 ق). مدارک الأحکام فی شرح عبادات شرائع الإسلام. بیروت: مؤسسه آل البیت علیهم السلام.
  78. العروسی الحویزی، عبد علی بن جمعة (1415 ق). تفسیر نور الثقلین. قم: اسماعیلیان.
  79. عسکری، حسن بن عبدالله (1428ق). تصحیح الوجوه و النظائر، قاهره: مکتبة الثقافة الدینیة.
  80. علم الهدی، سید مرتضی (1415ق). الانتصار فی انفرادات الإمامیة‌. قم: دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم‌.
  81. علم‏الهدی، علی بن الحسین (1431 ق). تفسیر الشریف المرتضی المسمی بنفائس التأویل. بیروت: مؤسسة الأعلمی للمطبوعات.
  82. عیاشی، محمد بن مسعود (1380ق). تفسیر العیاشی. تهران: المطبعة العلمیة.
  83. فارسی، حسن بن احمد (1413 ق). الحجة للقرّاء السبعة. بیروت: دار المأمون للتراث.
  84. فراهیدی، خیلیل بن احمد (1409ق) کتاب العین. قم: هجرت.
  85. فیض کاشانی، محمد محسن بن شاه مرتضی (1406 ق). الوافی. اصفهان: کتابخانه امام أمیرالمؤمنین علی علیه‌السلام.
  86. القرافی، أبو العباسشهاب الدین أحمد بن إدریس بن عبد الرحمن المالکی (1994م). الذخیرة. بیروت: دارالغرب الاسلامی .
  87. قمّی، سید تقی طباطبایی (1423 ق). الدلائل فی شرح منتخب المسائل. قم: کتابفروشی محلاتی.
  88. قمی، عباس، (1414 ق). سفینة البحار، قم: اسوه.
  89. کاشف الغطاء، حسن بن جعفر بن خضر (1422 ق). أنوار الفقاهة- کتاب الصلاة‌. نجف اشرف: مؤسسه کاشف الغطاء.
  90. کاظمی، فاضل جواد بن سعد اسدی (بی‌تا). مسالک الأفهام إلی آیات الأحکام. بی‌جا.
  91. کرکی، علی بن حسین (1409 ق). رسائل المحقق الکرکی، قم: کتابخانه آیة الله مرعشی نجفی و دفتر نشر اسلامی کلینی، محمد بن یعقوب (1407ق). الکافی، تهران: اسلامیه.
  92. کمالی دزفولی، علی، (13۷0 ش). شناخت قرآن، ایران - تهران: اسوه.
  93. کوهکمری، سید محمد بن علی حجت (1410 ق). النجم الزاهر فی صلاة المسافر. تبریز: طلوع.
  94. گیلانی، میرزای قمّی، ابو القاسم بن محمد حسن (1420 ق). مناهج الأحکام فی مسائل الحلال و الحرام. قم: دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.
  95. ماتریدی، محمد بن محمد (1426ق). تأویلات أهل السنة، بیروت: دار الکتب العلمیة، منشورات محمد علی بیضون مالک ابن انس، اصبحی مدنی (1415ق). المدونه. بی‌جا: دارالکتب العلمیه.
  96. مجلسی، محمدباقر (1429ق). بحار النوار. لبنان، بیروت: موسسه الاعلمی المطبوعات.
  97. مجلسی، محمدتقی بن مقصودعلی (1406 ق). روضة المتقین فی شرح من لا یحضره الفقیه. قم: مؤسسه فرهنگی اسلامی کوشانبور.
  98. محمد علی برکتین، تقریرات شخصی درس خارج فقه صلاه مسافر (1402 ش). مرکز فقهی حضرت صاحب الامر عجل الله فرجه.
  99. مرتضی زبیدی، محمد بن محمد (1414 ق). تاج العروس من جواهر القاموس. بیروت: دار الفکر.
  100. معرفت، محمدهادی (1386 ش). صیانة القرآن من التحریف. قم: موسسه فرهنگی انتشاراتی التمهید.
  101. معرفت، محمدهادی (1418 ق). التفسیر و المفسرون فی ثوبة القشیب. مشهد مقدس: لجامعة الرضویة للعلوم الإسلامیة.
  102. مغربی، ابو حنیفه، نعمان بن محمد تمیمی، تأویل الدعائم - تربیة المؤمنین بالتوفیق علی حدود باطن علم‌الدین. قم: مؤسسه آل البیت علیهم السلام.
  103. مفید، محمّد بن محمد بن نعمان تلعکبری (1413 ق). المقنعة‌. قم: کنگره جهانی هزاره شیخ مفید رحمة الله علیه.
  104. مکی بن حموش (1429ق). الهدایة إلی بلوغ النهایة. شارجه. بیروت: جامعة الشارقه، کلیة الدراسات العلیا و البحث العلمی.
  105. میانجی، محمدباقر ملکی (1400 ق). بدائع الکلام فی تفسیر آیات الأحکام. بیروت: مؤسسة الوفاء.
  106. میبدی، احمد بن محمد (1371ش). کشف الاسرار و عدة الابرار (معروف به تفسیر خواجه عبدالله انصاری). تهران: امیر کبیر.
  107. میرزای قمّی، ابو القاسم بن محمد حسن (1417 ق). غنائم الأیام فی مسائل الحلال و الحرام. قم: انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیقم.
  108. میلانی، سید محمد هادی حسینی (1395 ق). محاضرات فی فقه الإمامیة- صلاة المسافر و قاعدتی الصحة و الید. مشهد: مؤسسه چاپ و نشر دانشگاه فردوسی.
  109. نجاشی، احمد بن علی (۱۳۶۵ش). رجال نجاشی. قم: نشر اسلامی.
  110. نجفی، کاشف الغطاء، علی بن محمد رضا بن هادی (بی‌تا). کتاب الصلاة‌. بی‌جا: مؤسسه کاشف الغطاء.
  111. نجفی، محمد حسن (1404 ق). جواهرالکلام. بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
  112. نراقی، مولی احمد بن محمد مهدی (1425 ق). الحاشیة علی الروضة البهیة‌. قم: دفتر انتشارات اسلامی .وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.
  113. یزدی، سید عباس مدرسی (1410 ق). نموذج فی الفقه الجعفری. قم: کتابفروشی داوری.
  114. یزدی، محمد (1415ق). فقه القرآن. قم: مؤسسه اسماعیلیان.
پژوه نامه فقه و علوم اسلامی
دوره 3، شماره 9 - شماره پیاپی 9
تابستان 1403
صفحه 125-143