پژوه نامه فقه و علوم اسلامی

پژوه نامه فقه و علوم اسلامی

جایگاه تحلیل معناشناختی در تفسیر آیت الله العظمی خامنه‌ای (مدظله‌العالی) ( با تأکید بر تفسیر سوره مبارکه مجادله)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
استادیار گروه فلسفه و کلام اسلامی دانشگاه امام صادق علیه السلام- پردیس خواهران
چکیده
تأمل در متون دینی به‌ویژه قرآن کریم و چگونگی فهم گزاره‌های گوناگون این متون از مشغله‌های دیرین دین‌پژوهان است و تلاش‌های تفسیری صورت‌گرفته، دلیل بر صحت این مدعا می‌باشد. توجه به قرآن به‌مثابه یک متن آسمانی تحریف‌نشده، فرصت بهره‌گیری از روش‌های نوین بررسی متون را فراهم می‌آورد. یکی از این روش‌های نوین، بررسی‌های معناشناسانه است که می‌تواند با توجه به ظرفیت‌های موجود در این روش، در خدمت قرآن و فهم معارف آن قرار گیرد. پژوهش حاضر نیز، براساس روش کتابخانه‌ای و تحلیل متن شکل گرفته که تحلیل متن نیز بر روش معناشناسی شناختی استوار است.
یکی از تفاسیر تقریریافته در سده حاضر، تفسیر قرآن کریم توسط آیت‌الله خامنه‌ای است. در تفسیر مذکور، به‌منظور بررسی برخی سور، از روش تفسیر قرآن به قرآن و روش تفسیر عقلی مدد گرفته شده است. گزینش این روش‌های تفسیری و نیز نوع نگاه ایشان، سبب وجود برخی ملاحظات معناشناسانه گشته است: توجه به کشف معنا به‌جای ساخت معنا، توجه به روابط بینامتنی، توجه به بافت، سیاق و نظام معنایی آیات و توجه به  مباحث الفاظ ازجمله این ملاحظات می‌باشد. ازآنجاکه در زمان تقریر تفسیر مذکور، بحث‌های معناشناسی اساساً مطرح نبوده و به طریق اولی به کارگیری آن در تفسیر قرآن کریم انجام نشده، ازاین‌رو تفسیر معظمٌ‌له را نمی‌توان در زمره تفاسیر با رویکرد معناشناسی قرار داد، هرچند که تفسیر ایشان به‌دلیل اجتهادی‌بودن از ملاحظات معناشناختی خالی نیست.
کلیدواژه‌ها

موضوعات


  1. شرفی، ا.؛ علیزاده سیلاب، ق (1395). ولایت مطلقه فقیه در اندیشه سیاسی آیت‌الله خامنه‌ای. پژوه‌نامه انقلاب اسلامی. (21)،23-50.
  2. قرآن کریم.
  3. نهج­‌البلاغه.
  4. ایزوتسو، توشیهیکو (1393). خدا و انسان در قرآن: معنی­‌شناسی جهان­‌بینی قرآن. ترجمه احمد آرام. تهران: شرکت سهامی انتشار. چاپ نهم.
  5. جوادی آملی، عبدالله (1378). تسنیم. تفسیر قرآن کریم. جلد دوم. قم: نشر اسراء.
  6. خامنه­‌ای، سیدعلی (1396). بیان قرآن. تفسیر سوره مجادله. تهران: انتشارات انقلاب اسلامی.
  7. خرمشاهی، بهاءالدین (1380). دانشنامه قرآن و قرآن پژوهی. جلد یک. تهران: انتشارات دوستان و ناهید. چاپ دوم.
  8. راسخ­مهند، محمد (1394). درآمدی بر زبان‌شناسی شناختی نظریه‌ها و مفاهیم. تهران: انتشارات سمت. چاپ پنجم.
  9. رستمی­‌کیا، مجتبی (1402). «مفهوم‌­سازی­‌های قرآنی در روش­شناسی تفسیری حضرت آیت‌­الله­‌العظمی خامنه‌ای». فصلنامه علمی پژوه­نامه فقه و علوم اسلامی، شماره پنج.
  10. رضایی‌اصفهانی، محمدعلی (1385). منطق تفسیر قرآن. قم: مرکز جهانی علوم اسلامی. چاپ سوم.
  11. صفوی، کوروش (1392). درآمدی بر معنی‌شناسی. تهران: سوره مهر. چاپ پنجم.
  12. علوی مهر، حسین (1381). روش­‌ها و گرایش‌­های تفسیری. قم: انتشارات اسوه. چاپ اول.
  13. قائمی­‌نیا، علیرضا (1393). بیولوژی نص. تهران: انتشارات پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی. چاپ دوم.
  14. ----------- (1390). معناشناسی شناختی قرآن. تهران: انتشارات پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی. چاپ اول.
  15. کلینی، محمدبن یعقوب (بی‌­تا). اصول کافی. تهران: اسلامیه.
  16. مجلسی، سیدمحمدباقر (1403). بحارالانوار. بیروت: دار إحیاء التراث العربی.