ازجمله مباحث مغفول در جریانسازی قرآنیتفسیری انقلاب اسلامی، تاریخچه شکلگیری این جریان است. بیشک شناخت فعالیتهای تفسیری آیتالله خامنهای، ابعاد مهمی از تاریخچه جریانهای تفسیری را آشکار خواهد کرد. پژوهش حاضر با تحلیلی گسترده، سیر تاریخی جریان تفسیری مشهد را کشف و تصویر روشنی از تلاشهای معظمله در جریانسازی قرآنی تفسیری کشور ارائه میکند. تدوین این پژوهش با ترکیب دو روش کتابخانهای و میدانی صورت گرفته است. در روش کتابخانهای، علاوهبر تحلیل متون تفسیری معظمله و خاطرات شفاهی ایشان، از خاطرات شفاهی چاپشده توسط دیگران نیز استفاده شده است. همچنین برای دقت در سیر تاریخی، اسناد و مدارک ساواک موشکافانه بررسی شده است. در روش میدانی نیز بعد از شناسایی شاگردان تفسیری ایشان در آن دوران، خاطرات شفاهی آنها دریافت و تحلیل گردید. یافتههای پژوهش نشان میدهد، آیتالله خامنهای از سال ۴۷ تا ۵۳ آغازگر جریان تفسیری بودند که در آن زمان در تمام کشور بینظیر بود. جلسات و دروس تفسیری ایشان در مشهد در دورانی آغاز شد که درس تفسیر جدی و قابلتوجهی در حوزه و عموم مردم وجود نداشت. معظمله در این دوران سهگونه تفسیر ارائه میکرد: تفسیر رسمی حوزوی، تفسیر عمومی دانشجویی و تفسیر خصوصی خانگی. رویکرد مبارزاتی در تفسیر، ابتکارات ایشان در بیان تفسیر، جریانساز بودن محتوای تفسیر و بازخوانی مفاهیم بنیادین قرآنی، جزء مهمترین امتیازات دروس و جلسات تفسیری ایشان بوده است. همین ویژگیها، جلسات تفسیری ایشان را به بزرگترین اجتماعات مذهبی کشور در آن دوران تبدیل کرده بود.
پایگاه اطلاعرسانی دفتر حفظ و نشر آثار حضرت آیتاللهالعظمی سیدعلی خامنهای (مدظلهالعالی)
انصاریزاده مرتضی (۱۴۰۱). مسجد رهبر (تاریخ شفاهی مسجد کرامت). تهران: دفتر مطالعات جبهه فرهنگی انقلاب اسلامی. راه یار. چاپ چهارم.
خامنهای سیدعلی (۱۳۹۸). خون دلی که لعل شد (خاطرات حضرت آیتاللهالعظمی سیدعلی خامنهای مدظلهالعالی از زندانها و تبعید دوران مبارزات انقلاب اسلامی). ویراستار: آذرشب محمدعلی. مترجم: محمّدحسین باتمانغلیچ. تهران: انتشارات انقلاب اسلامی. چاپ سوم.
بهبودی هدایتالله (۱۳۹۲). شرح اسم (زندگینامه آیتالله سیدعلی حسینیخامنهای). تهران: مؤسسه مطالعات و پژوهشهای سیاسی. چاپ دوم.
پاکتچی احمد (۱۳۹۱). روش تحقیق (با تکیه بر حوزه علوم قرآن و حدیث). تهران: دانشگاه امام صادق علیهالسلام. چاپ اول.
خامنهای سید علی (۱۳۹۰). انسان ۲۵۰ ساله (بیانات مقام معظم رهبری درباره زندگی سیاسی مبارزاتی ائمه معصومین). تهران: مؤسسه ایمان جهادی. چاپ اول.
خامنهای سیدعلی (۱۴۰۱). بیان قرآن (تفسیر سوره بقره). تهران: انتشارات انقلاب اسلامی. چاپ اول.
خامنهای سید علی (۱۳۹۶). بیان قرآن (تفسیر سوره مجادله). تهران: انتشارات انقلاب اسلامی. چاپ دوم.
خامنهای سید علی (۱۳۶۲). دیدگاهها. قم: انتشارات تشیع. چاپ اول.
خامنهای سید علی (۱۳۶۰). درست فهمیدن اسلام. تهران: حزب جمهوری اسلامی. چاپ اول.
خامنهای سید علی (۱۳۹۹). طرح کلی اندیشه اسلامی در قرآن تهران: مؤسسه ایمان جهادی. چاپ بیستوششم.
خامنهای سید علی (۱۳۹۸). غناء و موسیقی (متن درس خارجفقه رهبر معظّم انقلاب حضرت آیتالله سیدعلی خامنهای (مدّظلّهالعالى) در موضوع غنا و موسیقی). تهران: نشر فقه روز وابسته به انتشارات انقلاب اسلامی. چاپ اول.
خامنهای سید علی (۱۳۸۵). گفتاری در باب صبر. تهران: دفتر نشر فرهنگ اسلامی. چاپ دوم.
خامنهای سید علی (۱۳۹۳). مروری بر مبانی، روش و قواعد تفسیری حضرت آیتالله العظمی خامنهای (مدظلهالعالی) در تفسیر سوره توبه. تهران: انتشارات انقلاب اسلامی. چاپ اول.
خامنهای سیدعلی (۱۳۹۷). همرزمان حسین (علیهالسلام) (۱۰ گفتار در تحلیل مبارزات سیاسی امامان معصوم: از آیتالله خامنهای (مدّظلّهالعالی) در سال ۵۱). تهران: انتشارات انقلاب اسلامی. چاپ دوم.
خامنهای سیدعلی (۱۳۹۶). بیان قرآن (تفسیر سوره برائت). تهران: انتشارات انقلاب اسلامی. چاپ اول.
خواجه زهرا (۱۳۹۴). بررسی روش تفسیری آیتاللهالعظمی سید علی خامنهای. پایاننامه کارشناسی ارشد. قم: دانشگاه علوم و معارف قرآن.
قزلی مهدی (۱۴۰۲). زندگی اینجاست (کوتاههایی از زندگی آیتالله سید جواد خامنهای رحمةاللهعلیه). تهران: انتشارات انقلاب اسلامی. چاپ سوم.
مطهری مرتضی (۱۳۹۶). انسان و سرنوشت. تهران: انتشارات صدرا. چاپ پنجاهم.
ولایتی علیاکبر (۱۳۹۲). دائرة المعارف بزرگ اسلامی. جلد بیست و یک، مدخل خامنهای آیتالله سیدعلی. تهران: مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی. چاپ اول.
مهرداد سیدعلیرضا (۱۴۰۱). متولد چهل و دو (خاطرات مرحوم حاج علی آقا شمقدری). تهران: انتشارات انقلاب اسلامی. چاپ اول.
هدایتی برات محمد (۱۴۰۰). نظریه ذهن قرآنی (کارامدی قرآن در جامعه معاصر براساس اندیشه آیتالله خامنهای مدظلهالعالی). قم. چاپ اول.
ب) منابع اینترنتی
بیانات رهبر معظم انقلاب اسلامی در خطبههای نماز جمعه تهران. 29/08/1366، https://khl.ink/f/21۵02
بیانات رهبر معظم انقلاب اسلامی در دیدار اعضای دفاتر نمایندگی رهبری در دانشگاهها. 20/0۴/1389، https://khl.ink/f/9720
بیانات رهبر معظم انقلاب اسلامی در دیدار اعضای دفتر همکاری حوزه و دانشگاه. 13/08/1376، https://khl.ink/f/2۴770
بیانات رهبر معظم انقلاب اسلامی در دیدار با دانشجویان و اساتید دانشگاههای استان کرمان. 19/02/138۴، https://khl.ink/f/3290
بیانات رهبر معظم انقلاب اسلامی در دیدار جمعی از دانشجویان. 17/09/1379، https://khl.ink/f/2۴661
بیانات رهبر معظم انقلاب اسلامی در دیدار جمعی از دانشجویان. 20/0۴/139۴، https://khl.ink/f/302۵۵
بیانات رهبر معظم انقلاب اسلامی در دیدار دانشجویان دانشگاه فردوسی مشهد. 2۵/02/1386، https://khl.ink/f/3383
پیام رهبر معظم انقلاب اسلامی به یادوارهی آیتالله سیّدهاشم میردامادی نجفآبادی. 2۵/01/139۴، https://khl.ink/f/29۴۴6
مرویان حسینی,سید محمود و هدایتی,برات محمد . (1403). سیر تاریخی و روششناسی تفسیر حضرت آیتاللهالعظمی خامنهای (مدظلهالعالی) در مشهد. پژوه نامه فقه و علوم اسلامی, 3(10), 85-114. doi: 10.22034/rjfis.2025.491894.1115
MLA
مرویان حسینی,سید محمود , و هدایتی,برات محمد . "سیر تاریخی و روششناسی تفسیر حضرت آیتاللهالعظمی خامنهای (مدظلهالعالی) در مشهد", پژوه نامه فقه و علوم اسلامی, 3, 10, 1403, 85-114. doi: 10.22034/rjfis.2025.491894.1115
HARVARD
مرویان حسینی سید محمود, هدایتی برات محمد. (1403). 'سیر تاریخی و روششناسی تفسیر حضرت آیتاللهالعظمی خامنهای (مدظلهالعالی) در مشهد', پژوه نامه فقه و علوم اسلامی, 3(10), pp. 85-114. doi: 10.22034/rjfis.2025.491894.1115
CHICAGO
سید محمود مرویان حسینی و برات محمد هدایتی, "سیر تاریخی و روششناسی تفسیر حضرت آیتاللهالعظمی خامنهای (مدظلهالعالی) در مشهد," پژوه نامه فقه و علوم اسلامی, 3 10 (1403): 85-114, doi: 10.22034/rjfis.2025.491894.1115
VANCOUVER
مرویان حسینی سید محمود, هدایتی برات محمد. سیر تاریخی و روششناسی تفسیر حضرت آیتاللهالعظمی خامنهای (مدظلهالعالی) در مشهد. پژوه نامه فقه و علوم اسلامی, 1403; 3(10): 85-114. doi: 10.22034/rjfis.2025.491894.1115