پژوه نامه فقه و علوم اسلامی

پژوه نامه فقه و علوم اسلامی

مبحث «اجماع» و بررسی آن در مبانی فقهی و تفسیری حضرت آیت‌الله‌العظمی خامنه‌ای (مدظله‌العالی)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
محمدعلی رضایی اصفهانی 1
عرفان چهری 2
1 استاد تمام جامعه المصطفی العالمیّه
2 دانشجوی دکترای تفسیر تطبیقی، دانشگاه علوم و معارف قرآن قم، قم، ایران
10.22034/rjfis.2025.473378.1079
چکیده
پژوهش حاضر درخصوص معرفی مبحث اجماع در اصول فقه، نقد و بررسی آن و همچنین تبیین این مسأله در مبانی فقهی و تفسیری آیت‌الله خامنه‌ای است که به روش توصیفی- تحلیلی و بهره‌گیری از منابع کتابخانه‌ای و نرم‌افزاری تدوین شده است. نتیجه نشان می‌دهد که حصول اطمینان و یقین به اتّحاد فتوای مورد اجماع با رأی معصوم، امری سهل‌الوصول نیست و این حُسن‌ظنّ به فتوای تعدادی از فقهای شاخص در گذشته بوده که موجب تسرّی آن به سایر اشخاص و ایجاد نوعی اجماع حدسی نسبت به اتّفاق حکم با فتوای اعلام از فقها و به‌تبع آن امام علیه‌السّلام شده است و ازاین‌رو از درجه اعتبار به‌کلّی ساقط می‌باشد. در ادامه به‌دست آمد که آیت‌الله خامنه‌ای برخلاف برخی بزرگان علم اصول، اجماعات حدسی و منقول از قدمای فقها مانند سیّد مرتضی و شیخ طوسی را پذیرفته‌اند و دلیل ایشان هم اطّلاع این بزرگان بر اقوال پیشینیان خودشان و حصول حدس قریب به یقین نسبت به کاشفیت از قول معصوم است. ایشان افراد صاحب اندیشه و اهل تحوّل در اندیشه‌های رایج زمان را ملزم به استفاده از اجماع دانسته و به همین جهت صاحب‌جواهر را که در بررسى هر مسأله، شهرت و اجماع را نیز به خدمت می‌گیرد، مظهر یک فقیه مقیّد به مقرّرات فقاهت و قواعد اصولى و فقهى معرّفی می‌کنند.
کلیدواژه‌ها
اجماع
فقه
تفسیر
حجّیّت
آیت‌الله خامنه‌ای

موضوعات

  1. ابن بطال، ابوالحسن علی بن خلف (1423 ق). شرح صحیح البخاری لابن بطال. تحقیق ابوتمیم یاسر بن ابراهیم. ریاض: مکتبه الرشد.
  2. ابن فارس، احمد (بی‌تا). معجم مقاییس اللّغه. قم: مکتب الاعلام الاسلامی. چاپ اوّل.
  3. ابن منظور، محمّدبن مکرم (1414 ق). لسان‌العرب. بیروت: دار صادر. چاپ سوم.
  4. اشتهاردی، علی (1368ق). تقریرات فی اصول الفقه. بی‌جا. مکتبه یعسوب الدّین.
  5. انصاری، مرتضی (بی‌تا). فرائد الاصول. مؤسّسه بلاغ مبین.
  6. بحرانی، یوسف (بی‌‌تا). حدائق النّاضره. تحقیق: علی آخوندی. قم: مؤسسه انتشارات اسلامی جامعه مدرسین.
  7. حسینی‌طهرانی، سیّد محمّدمحسن (1428ق). اجماع از منظر نقد و نظر (رساله اصولیّه در عدم حجیّت اجماع مطلقاً) تهران: انتشارات عرش اندیشه. چاپ اوّل.
  8. حکیم، سیّدمحمّد سعید (1414ق). المحکم فی اصول الفقه. قم: انتشارات جاوید. چاپ اوّل.
  9. خامنه‌ای، سیّدعلی (1397). ثلاث رسائل فی الجهاد. تهران: انتشارات انقلاب اسلامی.
  10. خامنه‌ای، سیّدعلی (1398). غناء و موسیقی. تهران: انتشارات انقلاب اسلامی. نشر فقه.
  11. خامنه‌ای، سیّدعلی (1393). مروری بر مبانی. روش و قواعد تفسیری. تهران: انتشارات انقلاب اسلامی.
  12. خامنه‌ای، سیّدعلی (1401). تفسیر سوره‌ برائت. تهران: انتشارات انقلاب اسلامی.
  13. خامنه‌ای، سیّدعلی (بی‌تا). حوزه و روحانیت. قم: مؤسّسه پژوهشی انقلاب.
  14. خراسانی، محمدکاظم (بی‌تا). کفایه‌الاصول. مؤسّسه بلاغ مبین.
  15. خویی، ابوالقاسم (1352). اجودالتّقریرات. انتشارات عرفان.
  16. راغب‌اصفهانی، حسین بن محمّد و داوودی، صفوان عدنان (۱۴۱۲ق). مفردات ألفاظ القرآن. بیروت: دارالشّامیه.
  17. سیواسی، کمال‌الدّین محمّد (ابن الهمام) (بی‌تا). فتح‌القدیر. دارالفکر.
  18. صدر، سیّد محمّدباقر (1378). قواعد کلّی استنباط. قم: بوستان کتاب. چاپ چهارم.
  19. طباطبایى، سیّدمحمّدحسین (1417ق). المیزان فى تفسیر القرآن. قم: دفتر انتشارات اسلامى جامعه‏ مدرسین حوزه علمیه قم. چاپ پنجم.
  20. طبرسی، احمد بن علی (1403ق). الإحتجاج. مشهد: نشر مرتضی.
  21. طبرسى، فضل بن حسن (1372). مجمع البیان فى تفسیر القرآن. تهران: انتشارات ناصر خسرو. چاپ سوم.
  22. طریحى، فخرالدّین (1375). مجمع‌البحرین. تهران: کتاب‌فروشى مرتضوى. چاپ سوم.
  23. طوسی، محمّد بن حسن (1417ق). العدّه فی اصول الفقه. تحقیق: محمّدرضا انصاری. قم: طبع ستاره.
  24. عاملی، جمال الدّین حسن بن زین‌الدّین (بی‌تا). معالم الدّین و ملاذ المجتهدین. قم: مؤسسه انتشارات اسلامی جامعه مدرسین.
  25. عَلیان، رشدی (1397ق). الإجماع فی الشّریعه الإسلامیه. الجامعه الإسلامیه.
  26. عُثَیمین، محمّد بن صالح (1426ق). الاصول من علم الاصول. دار ابن الجوزی.
  27. قمی، میرزا ابوالقاسم (1378ق). قوانین الاصول. طهران: انتشارات مکتب علمی اسلامی.
  28. مجلسى، محمّدباقر (1404ق). بحار الأنوار. بیروت: مؤسسه الوفاء.
  29. مظفّر، محمّدرضا (1370ش). اصول الفقه. قم: انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه. چاپ چهارم.
  30. مکارم‌شیرازى، ناصر (بی‌تا). انوارالاصول. محقّق: احمد قدسی، بی‌نا.
  31. موسوی بغدادی، سیّد ابوالقاسم علی بن الحسین (1405ق). رسائل‌الشریف المرتضی، تقدیم سیّد احمد حسینی، تنظیم سیّد مهدی رجایی، قم، دار القرآن الکریم.
  32. نجفی، محمّدحسن (بی‌تا). جواهر الکلام فی شرح شرائع الاسلام. تهران: دارالکتب الاسلامیه.
  33. النّمری القرطبی، ابو عمر یوسف بن عبداللـه (1414ق). جامع بیان العلم و فضله. تحقیق أبی الأشبال الزهیری. عربستان سعودی: دار ابن الجوزی.
  34. نورى، حسین (1408ق). مستدرک الوسائل. قم: مؤسّسه آل‌البیت علیهم‌السّلام. چاپ اوّل.
  35. الهاشمی‌الشاهرودی، سیّدمحمود (1417ق). بحوث فی علم الاصول. مرکز الغدیر فی دراسات الاسلامیه. چاپ دوم.