پژوه نامه فقه و علوم اسلامی

پژوه نامه فقه و علوم اسلامی

مسئولیت‌های حقوقی و شرعی ناشی از تهیه و انتشار فیلم‌های دوربین مخفی بر مبنای آرای حضرت آیت‌الله‌العظمی خامنه‌ای (مدظله‌العالی)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
محمد رضا حمیدی 1
مهدی حمیدی 2
1 استادیار گروه فقه و مبانی حقوق اسلامی، دانشکده الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه شهید چمران اهواز، اهواز، ایران.
2 استادیار گروه علوم قرآن و فقه، دانشکده الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه شیراز، شیراز، ایران.
10.22034/rjfis.2025.494229.1121
چکیده
پیدایش فناوری‌های نوین، همواره مسائل جدید و مستحدثی را فرا روی اندیشمندان فقه و حقوق قرار می‌دهد. مسائل جدیدی که به‌نحوی با فضای مجازی و پیام‌رسان‌ها مرتبط باشند، پیچیدگی‌های خاص خود را خواهند داشت. یکی از موضوعات مهم و مستحدثه در این زمینه، تبیین حکم شرعی و قانونیِ تهیه و انتشار فیلم‌های موسوم به «دوربین مخفی» است. در این‌گونه فیلم‌ها، فردی در یک فضای ساختگی قرار می‌گیرد و واکنش‌های وی به‌وسیله‌ دوربین ضبط می‌شود و اغلب در بستر فضای مجازی به اشتراک گذاشته می‌شود. بدیهی است این دسته از فیلم‌ها می‌توانند با توجه به موضوعات‌شان به صورت‌های مختلفی دسته‌بندی ‌شده و مورد بررسی قرار گیرند. در این نوشتار به‌طور خاص حکم مربوط به فیلم‌های دارای زمینه­ کیفری، اخلاقی و احساسی مورد بررسی قرار گرفته‌اند. با وجود برخی فواید یا مصلحت‌های احتمالی، به‌نظر می‌رسد تهیه­ چنین فیلم‌هایی با استناد به ادله­ حرمت تجسس، حرمت غیبت، حرمت دروغ، حرمت معاونت بر اثم، ممنوعیت فیلم‌برداری بدون اذن از افراد، ممنوعیت تفتیش عقاید، ممنوعیت تعرض به آبروی افراد و عناوین دیگر حرام و قابل‌جرم‌انگاری هستند. با توجه به دیدگاه­های آیت‌الله خامنه‌ای می‌توان گفت عناوین متعدد محرمه و مجرمانه مانند غیبت و تجسّس بر تهیه و انتشار این‌گونه فیلم‌ها صدق می‌کند و مصالح احتمالیِ موجود در آن‌ها نمی­تواند توجیه­کننده‌ تهیه و انتشار چنین فیلم‌هایی باشد.
کلیدواژه‌ها
مسئولیت حقوقی
فضای مجازی
دوربین مخفی
حریم شخصی
  1. آخوند خراسانی، محمدکاظم (1409ق). کفایة الأصول. قم: آل البیت علیهم‌السلام.
  2. ابن‌بابویه، محمد ابن علی (1382). ثواب الأعمال و عقاب الأعمال. قم: نسیم کوثر.
  3. اردبیلی، محمدعلی (1402). حقوق جزای عمومی. تهران: بنیاد حقوقی میزان.
  4. الواری غلام و صابری حسین (1389). پژوهشی فقهی جزایی در تجسس و تفتیش عقاید. مقالات و بررسی­ها. 41 (1).
  5. انصاری، محمدعلی (1415ق). الموسوعة الفقهیة المیسرة. قم: مجمع الفکر الإسلامی.
  6. ایازی، محمدعلی (1389). ملاکات احکام و شیوه‌های استکشاف آن. قم: پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی.
  7. بجنوردی، حسن (1377). القواعد الفقهیة. قم: الهادی.
  8. تقدسی، معصومه؛ و دیگران (1396). مقایسه نحوه مواجهه افراد با موقعیت های اخلاقی در فضای مجازی و دنیای واقعی. مجله راهبرد فرهنگ. 10 (39)، 97 - 122.
  9. جعفریانی، حسن (1399). گونه­شناسی پیام­های پربیننده اینستاگرام با موضوع کرونا. فصلنامه مطالعات بین رشته­ای ارتباطات و رسانه. 3 (8)، 155 - 177.
  10. حر عاملی، محمد بن حسن (1416ق). تفصیل وسائل الشیعة إلی تحصیل مسائل الشریعة. قم: مؤسسة آل البیت (علیهم السلام) لإحیاء التراث.
  11. حماد، نزیه (1429ق). معجم المصطلحات المالیة و الأقتصادیة فی لغة الفقهاء. دمشق: دارالقلم.
  12. خامنه‌ای، سیدعلی (1400ش) اجوبه الاستفتاءات. تهران: انتشارات انقلاب اسلامی.
  13. خمینی‌، سید روح‌الله (1392 الف). تحریر الوسیلة. تهران: مؤسسة تنظیم و نشر آثار الإمام الخمینی (قدس سره).
  14. خمینی‌، سید روح‌الله (1392 ب). المکاسب المحرمة. تهران: مؤسسة تنظیم و نشر آثار الإمام الخمینی (قدس‌سره).
  15. خمینی، سید روح الله ( 1378). صحیفه­ی امام. تهران: مؤسسة تنظیم و نشر آثار الإمام الخمینی (قدس سره).
  16. خمینى، سید روح‌الله (1423ق). تهذیب الأصول. تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی (ره).
  17. دانش، جواد (1402). مفهوم شناسی مسئولیت اخلاقی. نشریه نقد و نظر. 28 (4)، 32 - 56.
  18. روحانی، محمدصادق (1429ق). منهاج الفقاهة. قم: انوارالهدی.
  19. شهید ثانی، زین­الدین ابن علی (1410ق). الروضة البهیة فی شرح اللمعة الدمشقیة. قم: مکتبة الداوری.
  20. صادقی کهمینی، مجتبی و فارسی، بهنام (1397). بررسی مفهوم‌شناسی قذف رسانه‌ای و مبانی تشدید مجازات آن. مجله پژوهش­های فقهی. 14 (1)، 183 - 209.
  21. صفایی، حسین (1401) اشخاص و اموال. تهران: بنیاد حقوقی میزان
  22. طاهری، حبیب‌الله (1376). حقوق مدنی. قم: دفتر انتشارات اسلامی.
  23. طباطبایی حکیم، محمدسعید (1433). الفتاوی. قم: دارالهلال.
  24. فرحی، سیدعلی (1430ق). تحقیق فی القواعد الفقهیة. قم: جماعة المدرسین فی الحوزة العلمیة بقم. مؤسسة النشر الإسلامی.
  25. فیاض، محمد اسحاق (1426ق). توضیح المسائل. قم: مجلسی
  26. کاتوزیان، ناصر (1360). حقوق مدنی، ضمان قهری. مسئولیت مدنی. تهران: دهخدا.
  27. مجلسی، محمدباقر بن محمدتقی (1403ق). بحار الأنوار. بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
  28. محقق حلی، جعفر ابن حسن (1408ق). شرائع الإسلام فی مسائل الحلال و الحرام. قم: اسماعیلیان.
  29. محقق داماد، مصطفی (1383). قواعد فقه (بخش جزایی). تهران: مرکز نشر علوم اسلامی.
  30. معلوف، لویس (1371). المنجد فی اللغة. قم: اسماعیلیان.
  31. مکارم شیرازی، ناصر (1427ق). استفتاءات. قم: مدرسة الإمام علی بن أبی طالب (علیه السلام).
  32. منتظری، حسینعلی (1367). مبانی فقهی حکومت اسلامی (دراسات فی ولایة الفقیة و فقة الدولة الإسلامیة). جلد چهارم. کیهان. صفحه 283.
  33. منصورآبادی، عباس (1401). مختصر حقوق جزای عمومی. تهران: بنیاد حقوقی میزان.
  34. موسوی اردبیلی، عبدالکریم (1427ق). فقه الحدود و التعزیرات. قم: جامعة المفید.
  35. میرشکاری، عباس (1397). استثناهای حق تصویر. مطالعات حقوق تطبیقی. 9 (1).
  36. نجفى، محمدحسن (1404ق). جواهر الکلام فی شرح شرائع الإسلام. چاپ هفتم. لبنان: إحیاء التراث العربی.
  37. نوربها، رضا (1383). زمینه حقوق جزای عمومی. تهران: گنج دانش.
  38. هاشمی شاهرودی، محمود (1382). فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت علیهم السلام. قم: مؤسسه دائرة المعارف فقه اسلامی براساس مذهب اهل بیت علیهم‌السلام.