پژوه نامه فقه و علوم اسلامی

پژوه نامه فقه و علوم اسلامی

رویکردی به شهر اسلامی از دیدگاه حضرت آیت‌الله‌العظمی خامنه‌ای (مدظله‌العالی)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
علی زینالی عظیم 1
حدیث سلوکانه میاندوآب 2
محمد جدیری عباسی 3
1 پژوهشگر پسا دکترای طراحی شهری، دانشکده معماری و شهرسازی، دانشگاه تربیت دبیر شهید رجایی تهران، ایران
2 دکتری معماری، دانشکده معماری، واحد خلخال، دانشگاه آزاد اسلامی، خلخال، ایران
3 استادیار گروه معماری، واحد اهر، دانشگاه آزاد اسلامی، اهر، ایران
10.22034/rjfis.2025.476692.1083
چکیده
بحث درباره اسلام بدون مطرح کردن شخصیت حضرت محمد (صلی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلم) دشوار می‌باشد. بحران شهری به‌دلیل غرب­گرایی جامعه، به موضوع مهمی تبدیل شده است. نظر کارشناسان این است که رویکرد اسلامی به‌دلیل نیاز مبرم به هماهنگ‌سازی، بهترین رویکرد می­باشد. مفاهیم متعددی که به‌صورت آشکار در منابع بنیادی این مکتب، یعنی حدیث، قرآن و سنت یافت شده، نشان می‌دهند که مکتب اسلامی چقدر به رشد طبیعی و شهری توجه داشته است. این مطالعه به ارزیابی شهر اسلامی از دیدگاه آیت‌الله خامنه‌ای می­پردازد. طبق شریعت، قانون کهن اسلام، این امر ایجاب می­کند که محیط ساخته شده به‌گونه­ای تجسم و اداره شود که سبب پیشرفت اخلاقیات و رشد جامعه شود. قوانین منطقه‌بندی شهری و کاربری اراضی باید انسجام اجتماعی و حمایت از حقوق و نیازهای مردم را در اولویت قرار دهند، چون تصمیمات برنامه‌ریزی شهری بر زندگی اجتماعی در محیط ساخته شده اثر می‌گذارند. هنگام برنامه­ریزی کلان­شهر اسلامی، باید انواع آرمان­های اساسی اسلامی مانند رفاه و عظمت بشری، عدالت و برابری، توجه محوری، وحدت و مهربانی، توسعه اقتصادی، امنیت و ایمنی و حفاظت از محیط‌زیست درنظر گرفته شوند. د‌ر فرهنگ اسلام، بهترین انسان‌ها، کسانى هستند‌ که براى مرد‌م سود‌مند‌تر باشند‌. مرد‌م‌سالارى د‌ینى برخلاف د‌موکراسی‌هاى ریاکار و عوام‌فریب، نظام خد‌مت‌رسانى خالصانه و بى‌منّت است، خد‌مت از سرِ اد‌اى وظیفه و همراه با پاک‌د‌ستى و پاکد‌امنى. معظم‌له همواره معتقد‌ند‌، سرنوشت کشور و سعاد‌ت ملت،  وابسته به حضور و انتخاب مرد‌م می‌باشد و شوراهاى اسلامى شهر و روستا را مید‌ان خد‌مت‌رسانى به کشور و ملت می‌د‌انند‌ و عرصه آزمایشى بزرگ براى منتخبان که د‌ر معرض امتحان الهى و د‌ر مرکز توقعات و انتظارهاى به‌حق مرد‌مى قرار گرفته‌اند که صاحبان حقیقى کشور و چشم به راه خد‌مات این نهاد‌ قانونى و مرد‌مى‌اند.
کلیدواژه‌ها
شهر اسلامی
طراحی شهری
برنامه‌ریزی
توسعه
محله
آیت‌الله خامنه‌ای

موضوعات

  1. ارسطا، محمد جواد (1393). حکمرانی شایسته در عظیم ترین آیه قرآن. مجله فقه حکومتی، 1(1): 25-43.
  2. امام خامنه ای (1397). بیانیه گام دوم انقلاب خطاب به ملت ایران.
  3. امام خامنه ای (1378). بیانات در دیدار دانشجویان و دانش آموزان بسیجی.
  4. امام خامنه ای (1385). سیاست‌های کلی برنامه چهارم توسعه اقتصادی، فرهنگی و اجتماعی - امور فرهنگی، علمی و فناوری از نگاه رهبر معظم انقلاب. مطالعات سیاسی. مرکز پژوهش های مجلس شورای اسلامی.
  5. امام خامنه ای (1400). راهکارهای تقویت شوراهای اسلامی شهر و روستا از نگاه رهبر معظم انقلاب، مطالعات سیاسی. شماره مسلسل ۱۷۵۹۱. مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی.
  6. بامری، نصرت؛ منشادی، مرتضی و اسالمی، روح‌الله (۱۳۹۶). سیاسات عمومى و فنون حکمرانى امام علی (ع). مطالعه موردی حکومت‌مندى در نامه‌های نهج‌البلاغه. فصلنامه پژوهشنامه نهج‌البلاغه، 5(19)، ۸۳-۱۰۰.
  7. بیات ترک، سامان؛ اتحادی، علی و نمکی، عرفان (1400). بررسی رابطه شهر‌های اسلامی مرتبط با هویت شهری و حس تعلق شهروندان (نمونه موردی میدان فلسطین، تهران). فصلنامه پژوهشی شهرسازی و معماری هویت محیط، 2(6)، 1-20.
  8. بیات، بهرام (1393). رویکرد اسلامی به شهر؛ ویژگی‌های شهر اسلامی. فصلنامه علمی نظریه‌های اجتماعی متفکران مسلمان، 4(1)، 137-167.
  9. پهلوان شریف، محمدامین؛ ترابی، احمد و کمالیان‌مهریزی، سیدیوسف (1401). ارائه الگوی نظام‌مند شفافیت براساس آیات قرآن کریم؛ رویکرد نظریه‌پردازی داده‌بنیاد. مدیریت اسلامی، 30(1)، 165-200.
  10. ثقه الاسلامی، عمید الاسلام، مستوفی، آذین (1400). تحلیل فضاهای شهری براساس اصل تعادل در اندیشه اسلامی با درنظر گرفتن نقش کاربری زمین در تأمین نیازهای انسانی. مورد مطالعاتی: شهر مشهد. معماری و شهرسازی آرمان شهر، 14(34)، 221-233
  11. حبیبیان هما (1394). تطبیق شاخص‌های شهرسازی اسلامی در فضای شهری (نمونه موردی: راسته‌بازار مظفریه شهر همدان). مطالعات محیطی هفت حصار، ۳ (۱۱) :۱۹-۳۲
  12. حسینخانی، نورالله (۱۳۹۲). مبانی نظری اندیشه‌های دفاعی امام خامنه‌ای‌. دانشگاه صنعتی مالک اشتر. چاپ اول.
  13. حقیقیان‌بیدگلی، مریم و قدرتیان‌کاشان، سیدعبدالجابر (1401). شناسایی الگوی شاخصه های مدیریت اسلامی بر مبنای کلام امیرالمومنین (ع) با تحلیل محتوای کتاب نهج‌البلاغه. مدیریت اسلامی، 30(4)، 11-51.
  14. رفیعیان، محسن؛ محرابی، محراب و دریانورد، خضر (1401). ارزیابی وضعیت شاخص‌های الگوی حکمرانی اسلامی در نظام مدیریت شهری ایران. مدیریت اسلامی، 30(3)، 195-220.
  15. رفیعیان، محسن (۱۳۹۴). "گفتاری پیرامون کلان نظریه شهرسازی عبادت محور". مرکز مطالعات و برنامه‌ریزی شهری تهران. دانشگاه یزد.
  16. صابرمنش، علیرضا؛ احمدی، حسن و براتی، ناصر (1401). تبیین مؤلفه‌های آموزش شهرسازی با تأکید بر شاخص‌های شهر اسلامی. مطالعات شهر ایرانی- اسلامی، 12(46)، 1-16.
  17. عابدینی، علی؛ زارعی‌متین، حسن و عابدینی، حسین (1398). تبیین الگوی سرمایه اجتماعی براساس اندیشه مقام معظم رهبری (دامت‌ظله). مدیریت اسلامی، 27(1)، 37-63.
  18. عزتی، امیرحسن؛ چهاردولی، عباس و ترابی، محسن (1399). مؤلفه های تمدن نوین اسلامی و الزامات شکل گیری و ثمرات آن مبتنی بر بیانات مقام معظم رهبری (مدظله‌العالی). مدیریت اسلامی، 28(1)، 75-96.
  19. عمران‌زاده، بهزاد (۱۴۰۳). تبیین نظریه عدالت اجتماعی و فضایی در شهر اسلامی. پژوهش‌های معماری اسلامی، ۱۲(۳)، 1-17.
  20. لطفی مرزناکی، رحمان (۱۳۹۴). دفاع هوشمند در اندیشه امام خامنه ای (مدظله‌العالی). تهران: انتشارات آوای سبحان.
  21. مجیدی، حسن و موسوی‌نیا، سیدمهدی (1397). مؤلفه‌های گفتمانی حاکم بر اندیشه‌های محیط‌زیستی آیت‌الله خامنه‌ای. فصلنامه علمی آموزش محیط زیست و توسعه پایدار، 6(3)، 79-90.
  22. مشکینی، ابوالفضل؛ بهنام، مرشدی حسن و محمدی محسن (1398). فراتحلیل کیفی مقالات علمی ناظر بر مطالعات شهر ایرانی- اسلامی. پژوهش‌های معماری اسلامی، ۷ (۳) :۱۲۵-۱۵۰
  23. مکارم، حمید (1395). نقش جهان‌بینی اسلامی در شهرسازی. پژوهش های اجتماعی اسلامی، 22(110)، 137-158.
  24. مهری، کریم (1395). دولت اسلامی براساس بیانات مقام معظم رهبری: روش نظریه‌پردازی داده بنیاد. دو فصلنامه علمی دانش سیاسی، 12(2)، 31-57
  25. مولائی، اصغر (1399). واکاوی اصول و راهبردهای تحقق شهر ایرانی - اسلامی. فصلنامه مطالعات مدیریت راهبردی، 11(44)، 1-18.
  26. نصر، طاهره و سحر صلاحی و نجابت پیران (1400). تبیین مؤلفه‌های معناشناسی شهر اسلامی در راستای سیاست‌گذاری توسعه پایدار شهری. فصلنامه برنامه‌ریزی و توسعه محیط شهری، 2(6)، 95-112
  27. نقره‌کار، عبدالحمید (1395). نسبت اسلام با فرایندهای انسانی فرا نظریه سلام (SALAM) طرح مدلی (بنیادی - کاربردی) در (ساختار ،منابع، مبانی و ارزیابی) آثار هنری، معماری و شهرسازی از منظر اسلامی (راهبردها، راهکارها، راه‌حل‌ها و نقد فرایندهای انسانی). پژوهش‌های معماری اسلامی، ۴ (۳):۴-۲۱
  28. هرزندی، سارا؛ مسعود، محمد و براتی، ناصر (1401). رهیافتی به آموزه‌های مفهوم شهر اسلامی برای شهرسازی امروز. دانش شهرسازی، 6(2)، 41-59.
  29. یزدی، محمد و مدادی، محمد (۱۴۰۰). محیط‌زیست در اندیشه‌های حضرت آیت‌الله خامنه‌ای، رهبر معظم انقلاب اسلامی ایران. فصلنامه علمی آموزش محیط‌زیست و توسعه پایدار، ۱۰(۲)، ۹-۱۸.
  30. Ali, F, Shah, V (2021). Integration of Islamic Principles in the Planning and Designing of Urban Public Spaces. Bannu University Research Journal in Islamic Studies, 8(1). Retrieved from https://burjis.com/index.php/burjis/article/view/79.
  31. Ateshin, H M. (1989). Urbanization and the environment: an Islamic perspective." An early crescent: the future of knowledge and the environment in Islam, (16): 163-194.
  32. Böwering, G (1982). A Concordance of the Qur'an, by Hanna E. Kassis. Berkeley and Los Angeles: University of California Press.
  33. Daun, H. & Arjmand, R. (eds) (2018). Handbook of Islamic Education (International Handbooks of Religion and Education, Vol. 7). Berlin: Springer International.
  34. evolution: A theology-centric perspective’. Religions, 14 (1), 95.
  35. Falahat, S (2014). The Model of ‘Islamic City’. In: Re-imaging the City. Springer Vieweg. Wiesbaden. https://doi.org/10.1007/978-3-658-04596-8_1
  36. Iqbal, N. & Skinner, R (2021). ‘Islamic psychology: Emergence and current challenges’. Archive for the
  37. Journal of Islamic Thought and Civilization, 11 (2), 44–68.
  38. Malik, S.A. (2023). ‘Challenges and opportunities in teaching interdisciplinary courses on Islam and
  39. Mirza, U.J. (2024). ‘Islamic Scientific Critical Consciousness as a theoretical framework for Muslim science educators’. London Review of Education, 22 (1), 9. DOI: https://doi.org/10.14324/LRE.22.1.09.
  40. Mustafa, Z (2021). ‘Islam, science and education: Delving into the progress. collaboration and biases’.
  41. Psychology of Religion, 43 (1), 65–77.
  42. Ranjazmay Azari, M., Bemanian, M., Mahdavinejad, M. et al. (2023). Application-based principles of Islamic geometric patterns; state-of-the-art, and future trends in computer science/technologies: a review. Herit Sci, 1122 (3). https://doi.org/10.1186/s40494-022-00852-w.
  43. Sahin, A (2018).  ‘Critical issues in Islamic education studies: Rethinking Islamic and Western liberal secular values of education’.  Religions9 (11) 335 http://dx.doi.org/10.3390/rel9110335