پژوه نامه فقه و علوم اسلامی

پژوه نامه فقه و علوم اسلامی

نقد «فهم متن» ریکور با تکیه بر آرای تفسیری حضرت آیت‌الله‌العظمی خامنه‌ای (مدظله‌العالی)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
سید محمد علی داعی نژاد 1
فاطه زاهدی 2
1 استادیار گروه فقه و کلام و عضو هیئت علمی، المصطفی العالمیه، قم، ایران
2 دانش پژوه مقطع دکتری تفسیر تطبیقی، قرآن و فقه، مجتمع آموزش عالی شهیده بنت الهدی، جامعه المصطفی ، قم، افغانستان
10.22034/rjfis.2025.473893.1143
چکیده
این مقاله به نقد و بررسی دیدگاه هرمنوتیکی پل ریکور با تکیه بر آرای تفسیری آیت­‌الله خامنه­‌ای می‌پردازد. روش تحقیق تحلیلی- تطبیقی براساس مطالعات کتابخانه­‌ای است. ریکور یکی از هرمنوتیست­‌های متن محور فرانسوی می‌باشد. نظریه هرمنوتیکی او بر مبنای زبان، تأمل، فهم و خود استوار است. ریکور تفسیر را یک پدیده دارای سه مرحله، تبیین، تفهم و تصاحب می­‌داند. در مرحله دوم فرایند و تفسیر «فهم» استقلال متن از نیت و قصد مؤلف، فاصله‌مندی متن از زمینه، صدور مغالطه قصدی، تعدد معنا، فهم برتر از مؤلف، مؤلف ضمنی و... مبانی و پیش‌فرض­‌های ریکور را تشکیل می­‌دهد. براساس مبانی و پیش­‌فرض­‌های آیت­‌الله خامنه­‌ای قرآن کتابی وحیانی و متن آن عینی و واقعی است. اصالت و محوریت با متن و مؤلف می‌باشد و مفسر رکن سوم آن است که به کمک متن به کشف مراد و قصد خداوند می­‌پردازد. ازاین‌رو نظریه تفسیری ریکور به‌علت نسبی­‌گرایی و پلورالیسم فهم که مغایر با هدایت­‌گری و هدفمندی قرآن می‌باشد در فهم و تفسیر قرآن هیچ جایگاهی ندارد.
کلیدواژه‌ها
هرمنوتیک
فهم
تفسیر
ریکور
آیت‌الله خامنه‌ای

موضوعات

  1. ابن منظور، محمد بن مکرم (1414). لسان العرب. بیروت: چ سوم.
  2. اسفندیاری، سیمین؛ غلامی، پرستو (1394). «هرمنوتیک و فهم متن از نگاه گادامر و شهید مطهری». فصلنامه اشارات. شماره 4. ص91تا110.
  3. بالو، فرزاد (1395). «از قوس هرمنوتیکی تا نوبت­های سه گانه تفسیری میبدی در کشف الاسرار». نقد و نظریه ادبی. سال اول، دوره دوم. شماره پیاپی2. ص 5-30.
  4. پور حسین، قاسم (1384). هرمنوتیک تطبیقی: بررسی همانندی فلسفه تأویل در اسلام و غرب. تهران: دفتر نشر فرهنگ اسلامی.
  5. حسین پور، محمد (1397). «هرمنوتیک فهم قرآن از منظر زمخشری در کشاف». دو فصلنامه آموزه­های قرآن و عترت. سال اول. پیش شماره اول. ص 5 تا 41.
  6. خامنه­ای، علی (1393). مروری بر مبانی، روش و قواعد تفسیری حضرت آیت­الله خامنه‌ای در تفسیر سوره توبیه. مؤسسه پژوهشی فرهنگی انقلاب اسلامی. دفتر حفظ و نشر آثار حضرت آیت­الله العظمی خامنه‌ای. تهران: انتشارات انقلاب اسلامی.
  7. خامنه­ای، علی (1394). طرح کلی اندیشه اسلامی در قرآن. تهران: مؤسسه فرهنگی ایمان جهان.
  8. خامنه­ای، علی (1396). بیان قرآن: (تفسیر سوره مجادله). تهران: انتشارات انقلاب اسلامی (وابسته به مؤسسه پژوهشی فرهنگی انقلاب اسلامی).
  9. خامنه­ای، علی (1398). بیان قرآن: تفسیر سوره برائت. مؤسسه پژوهشی فرهنگی انقلاب اسلامی، دفتر حفظ و نشر آثار حضرت آیت­الله خامنه‌ای. تهران: انتشارات انقلاب اسلامی.
  10. خامنه­ای، علی (1399). بیان قرآن: (تفسیر سوره تغابن). تهران: انتشارات انقلاب اسلامی (وابسته به مؤسسه پژوهشی فرهنگی انقلاب اسلامی).
  11. خامنه­ای، علی (بی­تا). بیانات. جلد ۱۳ و 11.­[بی­نا]. [بی­جا].
  12. راغب اصفهانى، حسین بن محمد (1412). مفردات ألفاظ القرآن. بیروت: دمشق. چاپ اول.
  13. ربانی‌گلپایگانی، علی (1383). هرمنوتیک و منطق فهم. قم: حوزه علمیه قم: مرکز مدیریت.
  14. رستگاری‌مقدم گوهری، هادی (1389). روش فهم متن. قم: مؤسسه بوستان کتاب (مرکز چاپ و نشر دفتر تبلیغات اسلام حوزه علمیه قم).
  15. رضایی اصفهانی،محمدعلی (1387). منطق تفسیر 1. جامعه المصطفی العالمیه. دفتر برنامه­ریزی و تدوین متون درسی. قم: جامعه­ المصطفی العالمیه.
  16. رضایی‌اصفهانی، محمدعلی (1390). منطق تفسیر قرآن 2 (روش­ها و گرایش­ها تفسیری قرآن). قم: مرکز بین‌المللی ترجمه و نشر المصطفی. چاپ چهارم.
  17. ریکور، پل (1373). زندگی در دنیای متن. مترجم: بابک احمدی. تهران: نشر مرکزی. چاپ اول.
  18. ریکور، پل (1377). «هرمنوتیک مدرن: گزینه جستارها». ترجمه ب.­احمدی و م. منهاجر و م. نبوی. تهران: مرکز.
  19. ریکور، پل (1381). «استعاره و مسأله اصلی هرمنوتیک». مترجم: احمد بهرامی‌راد. نشریه زیبا شناخت شماره 7. 85 تا 98.
  20. ریکور، پل (1999). جانشین ترجمه، مترجم: کاشیگر.A Paradigine de Ia trnduction in Rspru jnin Paul Ricoeur
  21. ریکور، پل (بی­تا). «فلسفه و زبان دین». ترجمه سیدعلی حسنی. فصلنامه معرفت. شماره 111. ص 50 تا 59.
  22. ریکور، پل (بی­تا). رسالت هرمنوتیک. ترجمه: مراد فرهادپور، یوسف اباذری=paul ricoour,The Task of Hermeneuics, in Heidegger and modern philosophy, Ed,Michael murray, yale,117,pp.141-160.
  23. زنگویی (1391). «مقایسه مهم‌ترین دستاوردهای هرمنوتیک با سنت تفسیری اسلامی». دو فصلنامه علمی- پژوهشی تحقیات علوم قران و حدیث دانشگاه الزهرا (س). سال نهم. شماره 1. پیاپی 17. ص 80 تا 107.
  24. سعیدی‌روشن، محمدباقر (1383). تحلیل زبان قرآن و روش‌شناسی فهم آن. قم: پژوهشکده حوزه و دانشگاه.
  25. طباطبایى، محمدحسین (1390). المیزان فی تفسیر القرآن. بیروت: مؤسسه الأعلمی للمطبوعات. چ دوم.
  26. علی‌تبار فیروزجائی، رمضان (1390). فهم دین: مبانی کلامی، برآیند و برون‌داد. قم: انشارات پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.
  27. فراهیدى، خلیل بن أحمد (1409). کتاب العین. قم: چ دوم.
  28. مالری، ج. و ر. هیور ویتز وگ. دافی (13). «هرمنوتیک از تبیین متن تا فهم رایانه­ای». ترجمه: ف. ساسانی، زیبا شناخت شماره 7. ص 128 تا 158.
  29. مختاری، محمدحسین (1391). «حلقه مطالعاتی متن و هرمنوتیک».STAUDY CHAIN OF TAX AND HERMENEUTICS قم: نشر مرتضی.
  30. مرتضوی‌شاهرودی، سیدمحمود؛ ساجدی، ابوالفضل؛ مصباح، علی (1397). «نقد مبانی هرمنوتیک ریکور». فصلنامه علمی- پژوهشی کلام اسلامی. سال 27. شماره اول. پیاپی 105. ص 115 تا 150.
  31. معرفت، محمد هادی (1428). صیانه القرآن من التحریف. قم: مؤسسه النشر لااسلامی. الطبعه الثالثه.
  32. مور، هنریتا (1378). «پل ریکور: کنش، معنا متن». اقتباس و تلخیص از: نسیم، مجیدی قهرودی. نشریه نامه فرهنگ. شماره 34. ص 161 تا 165.
  33. واعظی، احمد (1386). درآمدی بر هرمنوتیک. تهران: انتشارات پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی. چاپ چهارم.
  34. هادی، قربانعلی (1388). نقد مبانی هرمنوتیکی نظریه قرائت­های مختلف از دین. قم: انتشارات بین‌المللی المصطفی.