پژوه نامه فقه و علوم اسلامی

پژوه نامه فقه و علوم اسلامی

واکاوی تفاوت‌های حقوقی جنسیتی در آئینه حقوق بشر اسلامی با تأکید بر رویکرد حضرت آیت‌الله‌العظمی خامنه‌ای (مدظله‌العالی) در مقایسه با نظام بین‌المللی حقوق بشر معاصر

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
سیده لطیفه حسینی
استادیار گروه حقوق، دانشکده علوم اجتماعی و اقتصادی، دانشگاه الزهراء،‌ تهران، ایران
10.22034/rjfis.2025.502437.1141
چکیده
حقوق زنان‌ ازجمله موضوعات مهم در حوزه حقوق بشر است که در چارچوب ادعای برابری حقوق این قشر با مردان قابل‌بررسی می‌باشد. آنچه مسلم است در دیدگاه غربی از تساوی کامل حقوق زن و مرد سخن گفته شده، درحالی‌که آیت­الله خامنه­ای با ارجاع به اسلام‌ ضمن تأکید بر ارزش انسانی زن، عدالت و تفاوت‌های طبیعی را مبنا و معیار توزیع حقوق و تکالیف میان زنان و مردان قرار داده است. حقوق زنان در‌ نظام حقوق بشر اسلامی و در منظومه فکری ایشان، بر پایه کرامت انسانی و ارزش‌های اخلاقی تعریف شده است. اسلام با شناسایی تفاوت‌های طبیعی میان زن و مرد، حقوق و تکالیف خاصی برای زنان تعیین کرده است که در چارچوب عدالت و تکامل اجتماعی معنا پیدا می‌کنند. این مقاله درصدد پاسخ به این سؤالات می‌باشد که رویکرد معظم‌له نسبت به وجود احکام ظاهراً نابرابر میان زن و مرد در اسلام چیست؟ زنان در رویکرد اسلامی از چه جایگاهی برخوردارند؟ فلسفه و علل تفاوت و عدم تساوی حقوق و تکالیف زنان و مردان در رویکرد آیت­الله خامنه­ای در چه موضوعی است و تفاوت آن با رویکرد غربی نسبت به حقوق زنان در چیست؟‌ با بررسی‌های صورت‌گرفته مشخص شد‌ برابری و تساوی معنوی یکی از ارزش‎های مورد توجه اندیشه اسلامی می‌باشد که در رویکرد ایشان مشهود است، اما با توجه به­ اینکه برابری مطلق حقوقی منطبق با واقعیت نمی­باشد و رعایت عدالت، لزوماً به‌معنای برابری مطلق نیست، اقتضای عدالت، دلیل اصلی تفاوت­های حقوقی زنان و مردان است. در حقوق بشر اسلامی و دیدگاه­ معظم‌له، برابری جنسیتی باید در چارچوب اصول اسلامی و با تأکید بر تفاوت­های طبیعی میان زنان و مردان و احترام به ارزش­های دینی مورد توجه قرار گیرد.
کلیدواژه‌ها
حقوق زنان
برابری جنسیتی
حقوق بشر
اسلام
رویکرد آیت‌الله خامنه‌ای
موضوعات
  1. ابن هشام، عبدالملک (بی‌تا). سیره النبی. جلد دوم. ترجمه رفیع الدین همدانی. تهران: بنیاد فرهنگ ایران.
  2. امینی، ابراهیم (1390). آشنایی با وظایف و حقوق زن. قم: موسسه بوستان کتاب.
  3. احمدیان، حسن ( 1388). حقوق اقلیت­ها در سیره علوی. فرهنگ پژوهش. سال اول. شماره چهارم.
  4. ارسطا، محمدجواد (1396). نظام حقوق بشر اسلامی. بررسی مبانی فقهی اعلامیه اسلامی حقوق بشر. قم: مکث اندیشه.‌ جلد 1 و 2.
  5. انصارى، مرتضى بن محمد امین‌ دزفولى (1415). المکاسب المحرمة و البیع و الخیارات. قم: کنگره جهانى بزرگداشت شیخ اعظم انصارى‌. جلد 5.
  6. بصیری، محمدعلی (1397). جایگاه حقوق بشر در سیره پیامبر(ص). فصلنامه مطالعاتی صیانت از حقوق زنان. سال چهارم. شماره 12.
  7. بستانى، فؤاد افرام ‏( 1375). فرهنگ ابجدى.‏ تهران‏: اسلامى‏.
  8. جمعی از نویسندگان (1391). درسنامه فلسفه حقوق. تهران: انتشارات موسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی (ره).
  9. جوادی‌آملی، عبدالله (8913). فلسفۀ حقوق بشر. قم: نشر اسراء.
  10. جوادی آملی، عبد الله (1384). حق و تکلیف در اسلام. قم: انتشارات اسراء.
  11. جوادی آملی، عبدالله (1383). زن در آیینه جلال و جمال. تحقیق و تنظیم محمود لطیفی. قم: مرکز نشر اسراء.
  12. جوان آراسته، حسین (1397) حقوق بشر در اسلام (مفاهیم. مبانی و مصادیق). قم: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه.
  13. حسینی‌ طهرانی، سیدمحمد (1404 ق). رساله بدیعه در تفسیر آیه الرجال قوامون علی النساء بما فضل الله بعضهم علی بعض (درس‌های استدلالی و حلی در جهاد و قضاوت وحکومت زن مجموعه تفسیری و روایی و فقهی و علمی و اجتماعی و حاوی بحثی از ولایت فقیه). ترجمه: چند تن از فضلا. انتشارات حکمت.
  14. حکیمی، محمد (1381). دفاع از حقوق زن. تهران: دفتر نشر فرهنگ اسلامی.
  15. خامنه­ای، بیانات مقام معظم رهبری. مورخ‌ 30/07/1376 .
  16. خامنه­ای،‌ بیانات مقام معظم رهبری. مورخ 29/11/1376.
  17. خامنه­ای، بیانات مقام معظم رهبری. مورخ 16/06/1388.
  18. خامنه­ای، بیانات مقام معظم رهبری. مورخ 20/08/1385.
  19. خامنه­ای، بیانات مقام معظم رهبری. مورخ 08/06/1384.
  20. خامنه­ای، بیانات مقام معظم رهبری. مورخ 20/08/1383.
  21. خامنه­ای، بیانات مقام معظم رهبری. مورخ 16/04/1394.
  22. خامنه­ای، بیانات مقام معظم رهبری. مورخ 28/02/1389.
  23. خامنه­ای، جلسات تفسیر مقام معظم رهبری. مورخ 1384.
  24. خامنه­ای، بیانات مقام معظم رهبری. مورخ 3/08/1393.
  25. خامنه­ای، بیانات مقام معظم رهبری. مورخ 29/11/1396.
  26. خامنه­ای، بیانات مقام معظم رهبری. مورخ 29/03/1398.
  27. صحیح مسلم (2000). جلد 1. حدیث شماره 67. بیروت: دارالسلام.
  28. طبری، محمد بن جریر (1987).‌ تاریخ طبری. جلد 3. قاهره: دارالمعارف.
  29. خز علی، کبری؛ بهزاد پور، سیمین‌دخت؛ آیت‌الهی، زهرا (1380).‌ زن عقل. ایمان. مشورت. تهران: سفیر صبح.
  30. دهخدا، علی‌اکبر (1374). لغت نامة دهخدا. تهران: مؤسسه انتشارات و چاپ دانشگاه تهران
  31. قرشى، سید على‌اکبر (1412 ه‍ ق). قاموس قرآن. 7 جلد. تهران: دار الکتب الإسلامیة. جلد 2.
  32. میرموسوی، سید علی؛ حقیقت، سیدصادق (1401).‌ مبانی حقوق بشر از دیدگاه اسلام و دیگر مکاتب. تهران: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.
  33. موسى، حسین یوسف (بی­تا).‌ ‏الإفصاح. قم‏: مکتب الاعلام الاسلامی‏. جلد 1.
  34. معینی‌فر، محدثه؛ معینی فر. مریم (1399). عوامل تضعیف‌کننده خانواده از دیدگاه مقام معظم رهبری. پژوهش‌نامه اسلامی زنان و خانواده. سال هشتم. شماره بیست یکم. صفحات 9 -31.
  35. عمید زنجانی، عباسعلی (1388). مبانی حقوق بشر در اسلام و دنیای معاصر. تهران: انتشارات مجد.
  36. سید رضی ( 1391) . نهج­البلاغه. ترجمه: محمد دشتی. قم: موسسه تحقیقاتی امیر المومنین علیه السلام.
  37. سبحانی جعفر. (1376). منشور عقاید امامیه. قم: مؤسسة إمام صادق.
  38. عظیم‌زاده، اردبیلی؛ خسروی، لیلا (1388). مطالعه تطبیقی حقوق زنان از منظر اسلام و غرب: مبانی حقوق زنان. حق حیات و حق تأمین اجتماعی. تهران: ریاست جمهوری. مرکز امور زنان و خانواده.
  39. عمید زنجانی، عباسعلی (1388). مبانی حقوق بشر در اسلام و دنیای معاصر. تهران: انتشارات مجد.
  40. عمید زنجانی، عباسعلی (1370).‌ تاریخچه حقوق بشر در اسلام. مجموعه مقالات. فصلنامه دانشکده علوم سیاسی و حقوق دانشگاه تهران. شماره 27. صفحات 25-42.
  41. طباطبایی، سید محمدحسین (1374). تفسیر المیزان. ترجمه سید محمدباقر موسوى‌همدانى. قم: دفتر انتشارات اسلامى جامعه‏ى مدرسین حوزه علمیه قم. جلد 16.
  42. کاظم‌زاده، علی (1382). تفاوت حقوق زن و مرد در نظام حقوقی ایران. تهران: میزان.
  43. کلینى (1363). محمد بن یعقوب. درخشان پرتوى از اصول کافی. ترجمه و شرح: حسینى همدانى نجفى. محمد. 6 جلد. قم: چاپخانه علمیه قم. جلد 3.
  44. کلینی، محمدبن یعقوب (بی‌تا). اصول کافی. ترجمه جواد مصطفوی. قم: دفتر نشر فرهنگ اهل بیت.
  45. مجموعه اسناد بین‎المللی حقوق بشر. (1381). زیر نظر اردشیر امیر ارجمند. جلد اول. تهران: دانشگاه شهید بهشتی. جلد 2.
  46. مصباح‌یزدی، محمدتقی (1388). نگاهی گذارا به حقوق بشر از دیدگاه اسلام. نگارش: عبدالکریم سلیمی. قلم: انتشارات موسسه آموزش و پژوهش امام خمینی (ره).
  47. مطهری، مرتضی (بی‌تا). نظام حقوقی زن در اسلام. قم. صدرا.
  48. منتظری، حسینعلی(1388).‌ حکومت دینی و حقوق انسان. تهران: گواهان.
  49. نورمن، ریچارد (1379). سوسیالیسم. فمنیسم و برابری؛ ترجمه: نسرین در مجموعه مقالات (جنس دوم) گردآورنده: نوشین احمدی خراسانی. جلد 6. تهران: نشر توسعه.
  50. هاشمی، سید محمد (1384). حقوق بشر و آزادی‌های اساسی. تهران: نشر میزان
  51. هاشمى‌شاهرودى، سیدمحمود و دیگران (1426 ه‍ ق). فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت علیهم السلام. 3 جلد. قم: مؤسسه دائرةالمعارف فقه اسلامى بر مذهب اهل بیت علیهم السلام. جلد 3.
  52. Allen, S. (2019), Human Rights and Gender Equality, Oxford University Press.
  53. Universal Declaration of Human Rights, (1945).
  54. InternationalInternational Covenant on Civil and Political Rights, (1966).
  55. Convention on the Elimination of Discrimination against Women, (1997). was adopted by the General Assembly of the United Nations by its resolution, 180/34.
  56. Burrows, N. (1985). International Law and Human Rights: The Case of Women's Rights, In: Campbell at all (eds.) Human Rights: from Rhetoric to. Reality. Oxford: Bustillo
  57. Milner, J.P. (2015). Gender Equality and Human Rights: The International Framework, Journal of Human Rights and International Politics