پژوه نامه فقه و علوم اسلامی

پژوه نامه فقه و علوم اسلامی

دیالکتیک اقتباس و مقاومت؛ تحلیل دوگانه مواجهه علمای مشروطه‌خواه ایران با غرب

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
دانشجوی دکتری حقوق عمومی دانشگاه شهید بهشتی و پژوهشگر انقلاب اسلامی
10.22034/rjfis.2025.569592.1245
چکیده
این پژوهش به بررسی رویکرد دوگانه علمای مشروطه‌خواه ایران در مواجهه با غرب می‌پردازد. مقاله حاضر با تمرکز بر دیالکتیک اقتباس و مقاومت در اندیشه علمای مشروطه‌خواه، نشان می‌دهد چگونه آنان هم‌زمان از مفاهیم مدرن غرب برای مبارزه با استبداد داخلی بهره می‌گرفتند و درعین‌حال با استعمار و نفوذ فرهنگی غرب نیز مرزبندی می‌کردند. این پژوهش با بهره‌گیری از روش تحلیل گفتمان انتقادی و مطالعه اسناد تاریخی، رویکرد دوگانه علما را در دو محور اصلی بررسی می‌کند: نخست، «اقتباس گزینشی» که شامل بازتفسیر مفاهیم مدرن سیاسی در چارچوب اندیشه اسلامی و استفاده از نهادهای مدرن برای تحقق مقاصد دینی است؛ و دوم، «حفظ هویت و استقلال» که دربرگیرنده مقاومت در برابر استعمار، نظریه «نفی سبیل» و استقلال‌طلبی، حفظ اصالت اسلامی-ایرانی و هشدار نسبت به نفوذ فرهنگی غرب است. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد علمای مشروطه‌خواه در تلاش بودند الگویی بومی برای پیشرفت و حکمرانی ارائه دهند که ضمن بهره‌گیری از دستاوردهای مدرن، هویت دینی و استقلال فرهنگی- سیاسی جامعه را حفظ نماید. این مطالعه می‌تواند به درک عمیق‌تر از تنش‌های موجود در مواجهه ایران معاصر با غرب و ریشه‌های تاریخی آن کمک کند.
کلیدواژه‌ها

موضوعات


الف) کتاب‌ها
1.      قرآن کریم.
2.     قانون اساسی مشروطه (1285).
3.     متمم قانون اساسی مشروطه (1286).
4.     آبادیان، حسین (۱۳۸۸). مفاهیم قدیم و اندیشه جدید. تهران: کویر.
5.     آجودانی، ماشاءالله (1382). مشروطه ایرانی. تهران: نشر اختران.
6.     آخوند خراسانی، ملا محمد کاظم (۱۳۸۵). سیاست‌نامه خراسانی. به کوشش محسن کدیور. تهران: کویر.
7.     بشیری، احمد (1363). کتاب آبی، گزارش های محرمانه وزارت خارجه انگلیس درباره انقلاب مشروطه ایران. تهران: نشر نو.
8.     تانسی، استیون (1386). مقدمات سیاست. ترجمه هرمز همایون‌پور. تهران: نشر نی.
9.     حائری، عبدالهادی (1381). تشیع و مشروطیت در ایران و نقش ایرانیان مقیم عراق. تهران: امیرکبیر.
10.  حقدار، علی‌اصغر (بی تا). میرزای نائینی و روایت شرعی از مشروطیت. نسخه اینترنتی.
11.   دولت‌آبادی، یحیی (1362). حیات یحیی. تهران: بدرقه جاویدان.
12.  زرگری نژاد، غلامحسین (1390). رسائل مشروطیت (مشروطه به روایت موافقان و مخالفان). جلد اول و دوم، تهران: انتشارات موسسه تحقیقات و توسعه علوم انسانی.
13.  فخرایی، ابراهیم (1371). گیلان در جنبش مشروطیت. قم: انتشارات و آموزش انقلاب اسلامی.
14.  فیرحی، داود (1391). فقه و سیاست در ایران معاصر. چاپ دوم. تهران: نشر نی.
15.  کدیور، محسن (1376). نظریه‌های دولت در فقه شیعه. اندیشه سیاسی در اسلام، تهران: نشر نی.
16.  کرمانی، ناظم‌الاسلام (1384). تاریخ بیداری ایرانیان. تهران: امیرکبیر.
17.  کسروی، احمد (1356). تاریخ هجده ساله آذربایجان یا سرنوشت گردان و دلیران. تهران: امیرکبیر.
18.  مرادخانی، فردین (1396). خوانش حقوقی از انقلاب مشروطیت ایران (تاریخ مفاهیم و نهادهای حقوق عمومی در ایران). تهران: میزان.
19.  نائینی، محمدحسین (1388). تنبیه الامة و تنزیه الملة. به تصحیح سیدجواد ورعی. قم: بوستان کتاب.
20. ویکو، دل (1380). فلسفه حقوق. ترجمه جواد واحدی. تهران: نشر میزان.
ب) مقالات
21.  حسینى روحانى، سید امیرحسین؛ هاشمی، سید محسن (1379)، سیرى در آراء و اندیشه هاى نابغه بزرگ شیعه حضرت آیت‌الله محمدحسین غروى نائینى. انجمن آثار و مفاخر فرهنگى استان اصفهان. (نقل شفاهى از میرزا عبدالله سرابى).
22. رئوفت، رحیم (1388). مبانی اقتدار در فرهنگ سیاسی ایران (از تأسیس قاجاریه تا اواسط دوره ناصری). علوم سیاسی. 4 (14): 184-165.
23. راسخ، محمد؛ بخشی‌زاده، فاطمه (1392). پیشزمینه مفهوم قانون در عصر مشروطه: از مالک الرقابی تا تنظیمات. حقوقی دادگستری. 83 (82): 61-37.
24. رواستان، محمدعلی (1382). تعامل دین و سیاست در نهضت مشروطه. حوزه.  (115): 148-97.
25. رهبری، مهدی (1386). متجددان ایرانی و تجدد در عصر مشروطه. بررسی ریشه‌های پیدایش جدال‌های فکری در ایران جدید. فصلنامه مطالعات ملی. 8 (4): 76-55.
26. قرائتی، حامد (1402). بررسی نقش حوزه‌های علمیه در تبلیغات دینی عصر قاجار؛ با تأکید بر تهران. پژوهشنامه تبلیغ اسلامی. 4 (10): 101-72.
27. میرزایی سو سفیدی، سعیده (1398). زمینه ها و عوامل مؤثر بر شکل‌گیری نهضت مشروطه. تاریخ اندیش. 2 (5): 31 تا 44.
28. مرادخانی، فردین (1399). مجلس در اندیشه آخوند خراسانی. مطالعات تاریخ فرهنگی. 11 (43): 171-135.
29.  نصیری، مهدی (1387). بررسى سیر تحولات نظام آموزشى مکتب‏خانه‏اى در دوره قاجار و پهلوى اول. حوزه. 25 (150):  278-195.
ج) پایان‌نامه
30. صادقیان، مرضیه (1397). مفاهیم حقوق عمومی در اندیشه محقق نائینی. پایان نامه کارشناسی ارشد حقوق عمومی. دانشگاه بوعلی سینا همدان.
د) منابع اینترنتی
31.  الهامی، عبدالمجید (1387) اندیشه‌ها و عملکرد سید جمال در بیداری و تجدد مسلمانان. منتشرشده در سایت: https://web.archive.org/
32. پایگاه اطلاع‌رسانی دفتر حفظ و نشر آثار آیت‌الله خامنه‌ای. به نشانی: https://farsi.khamenei.ir/