پژوه نامه فقه و علوم اسلامی

پژوه نامه فقه و علوم اسلامی

محورهای اساسی اندیشه‌ حضرت آیت‌الله‌العظمی خامنه‌ای (مدظله‌العالی) درباره‌ عفاف و حجاب و تطبیق آن با قانون عفاف و حجاب؛ مطالعه‌ کیفی به روش زمینه بنیاد (GT)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشیار دانشگاه تبریز، تبریز، ایران
2 استاد دانشگاه تبریز، تبریز، ایران
3 دانشجوی دکتری، دانشگاه تبریز، تبریز، ایران
10.22034/rjfis.2026.533901.1186
چکیده
حجاب یکی از ضروریات شرع مقدس اسلام است که در قرآن به آن تصریح شده است. این پژوهش با هدف تبیین مدل اندیشه‌ آیت‌الله خامنه‌ای درباره عفاف و حجاب و انطباق آن با قانون عفاف و حجاب، با استفاده از روش نظریه داده‌بنیاد (Grounded Theory) انجام شده است. این روش تحقیق از نوع روش‌های تحلیل کیفی بوده و از بین سه رویکرد با روش نظام‌مند استراوس و کوربین در سه مرحله کدگذاری شده است. از میان ۱۱۶ داده‌ مرتبط با موضوع عفاف و حجاب، با روش نمونه‌گیری نظری، ۱۷۴ مفهوم اولیه و ۲۰ مقوله‌ اصلی استخراج شده است. در مدل پارادایمی، مقوله‌ «واجب شرعی بودن حجاب» با بیش‌ترین بسامد (۳۹ مورد) به‌عنوان پدیده‌ مرکزی شناسایی شده است. همچنین، مقوله‌ «انطباق حجاب با طبیعت بشری» به‌عنوان شرایط علّی، «تبیین فلسفه‌ حجاب» به‌عنوان شرایط زمینه‌ای و «تلاش غرب برای حذف نمادهای اسلامی ازجمله حجاب، زدودن حیا و عادی‌سازی بی‌حجابی در ملأ عام» به‌عنوان شرایط مداخله‌گر تعیین شده‌اند. مقوله‌های راهبردی امربه‌معروف و نهی‌ازمنکر، مراقبت دستگاه‌های دولتی بر مسئله حجاب و مقوله‌ پیامد حفظ بنیان خانواده با رعایت حکم شرعی حجاب قابل‌انطباق بر قانون عفاف و حجاب است.
کلیدواژه‌ها

قرآن کریم.
1.     حر‌عاملی، محمد بن حسن (بی‌تا). وسائل الشیعه. بیروت: دار احیاء تراث العربی.
2.     خامنه‌ای، سیدعلی (1371). پرتوی از روشنایی. اداره کل فرهنگ و ارشاد اسلامی آذربایجان غربی.
3.     ______________. (1388). سایه‌سار ولایت. قم: دفتر نشر معارف.
4.     خسرو‌پناه، عبدالحسین (بی‌تا). منظومه فکری آیت‌الله خامنه‌ای. سازمان انتشارات و پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.
5.     خمینی، روح‌الله (1389). صحیفه امام. تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی (ره).
6.     ____________ (بی­تا). ولایت فقیه. تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی (ره).
7.     شهرآشوب، محمدبن علی (1379). منقب آل ابی‌طالب. قم: علامه.
8.     طباطبایی، محمدحسین (1374). ترجمه تفسیر المیزان. قم: دفتر انتشارات اسلامی.
9.     طوسی، محمد بن حسن (بی‌تا). استبصار. چاپ سوم. تهران: دار الکتب الاسلامی.
10.  علامه مجلسی (1403ق). بحارالانوار. بی­جا: کتابخانه سایت فقاهت.
11.   عیاشی، محمد بن مسعود (1380ق). تفسیر العیاشی. تهران: المطبعه العلمیه.
12.  فتحی، محمد (1397). قانون اساسی به‌همراه نظرات تفسیری شورای نگهبان. تهران: انتشارات پژوهشکده شورای نگهبان.
13.  مجلسی، محمدباقر ( 1403ق). بحارالانوار. بی‌جا: کتابخانه سایت فقاهت.
14.  ___________ (1403ق). ملاذ الاخیار فی فهم تهذیب الاخبار. قم: کتابخانه آیت‌الله مرعشی نجفی.
15.  نصرتی، علی‌اصغر (1383). نظام سیاسی اسلام. قم: نشر هاجر. 
16.  نظرپور، مهدی (بی­تا). آشنایی با نظام جمهوری اسلامی. بی­جا: کتابخانه سایت فقاهت.
مقالات
17.  امین، الهام و داودی علی‌اصغر (1402). حجاب، هویت زنانه و هژمونی ایدئولوژیک انقلاب اسلامی در گفتمان آیت‌الله خامنه‌ای. مطالعات راهبردی بسیج. 26(99): 95-126.
18.  آبیار، زهرا (1400). تحلیل مضمون خوانش حجاب و عفاف در منظومه فکری آیت‌الله خامنه‌ای. مطالعات فرهنگی اجتماعی حوزه، 5(10): 61-82.
 doi: 10.22081/scs.2022.72730
19.  بهادری، علی (1397). پژوهش کیفی داده‌بنیاد و اهمیت، مراحل و شیوه اجرای آن در کاورزی دانشگاه فرهنگیان. دو فصلنامه راهبردهای نوین. 4 (5).
20. دانایی‌فرد، حسن و امامی، سیدمجتبی (1386). استراتژی‌های پژوهش کیفی: تأملی بر نظریه‌پردازی داده‌بنیاد. اندیشه مدیریت. 1 (2).
21.  سیداف، حلیم جان و محمدامین، سلام‌الدین (1402). تأثیر حجاب و عفاف بر شخصیت زن در اندیشه قرآنی آیت‌الله خامنه‌ای. مطالعات قرآن و علوم. 7(14): 192-226.     
22. خمر، ابراهیم؛ فلاح؛ اکبر، فقیهی و علی (1401). واکاوی فقهی ضرورت تشکیل سازمان امربه‌معروف و نهی‌ازمنکر. مطالعات فقهی و فلسفی. 13 (50): 53-67.
23. طهماسبی، رضا؛ قلی‌پور، آرین؛ ضیائی، محمدصادق و قالیبافاصل، حسن (1394). مدیریت استعدادها: یک نظریۀ داده‌بنیان. مدیریت دولتی. 7(1): 133-151.
 doi: 10.22059/jipa.2015.51430
24. فاضل، محمدهادی (1386). بررسی لزوم و حدود حجاب در در فقه اهل تسنن مطالعات راهبردی زنان. (37).
25. قوامی و همکاران (1399). طراحی الگوی فرایندی بازاریابی محتوا با هدف تقویت قصد خرید مشتریان صنعت خرده‌فروشی با تمرکز بر رسانه‌های اجتماعی. فصلنامه مدیریت کسب و کار. 12(47).
26. محمدی،  بهروز (1403). تحلیل قرآنی حجاب زن از منظر آیت‌الله خامنه‌ای. مطالعات اعتقادی سیاسی. 2(3): 82-95.
doi: 10.22034/saas.2024.211765
27. مهرابی و همکاران (1390). معرفی روش‌‌شناسی نظریه داده‌بنیاد برای تحقیقات اسلامی. مدیریت فرهنگ سازمانی. 9 (21).
28. وحدانی‌فر، هادی و حسینی، زکیه بیگم (1400). تحلیلی بر فرهنگ حجاب در اندیشه ‌آیت‌الله ‌خامنه‌ای. مطالعات اندیشه معاصر مسلمین. 7(13): 11-39.
منابع انگلیسی
29. Strauss, A. and Corbin, J. (1998). Basics of Qualitiative Research: Grounded Theory Procedures and Technique (2nd Editoin). Sage, Newbury Park, London.
قوانین
30. قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران (مصوب 10/01/1358).
31.  قانون حمایت از خانواده از طریق ترویج فرهنگ عفاف و حجاب(مصوب 10/9/1403)
سایت‌ها
33. maslahat.ir