پژوه نامه فقه و علوم اسلامی

پژوه نامه فقه و علوم اسلامی

تحلیل فقهی مبانی مردم‌سالاری در اندیشه سیاسی آیت‌الله‌العظمی شهید خامنه‌ای (قدّس‌سرّه)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 استادیار گروه فقه سیاسی دانشگاه شهید بهشتی ره و استاد سطوح عالی حوزه علمیه قم
2 دانش‌آموخته حوزه علمیه قم، دانشجوی دکترای انقلاب اسلامی دانشگاه تهران، تهران، ایران
10.22034/rjfis.2026.582559.1265
چکیده
در بخش مهمی از ادبیات فقه سیاسی معاصر، میان «مشروعیت» و «مقبولیت» تفکیک شده و نقش مردم معمولاً در حد تحقق خارجی و کارامدی حکومت اسلامی تحلیل می‌شود. در مقابل، در اندیشه سیاسی آیت‌الله خامنه‌ای (ره)، مردم‌سالاری صرفاً سازوکاری اجرایی یا تاکتیکی تلقی نشده و نقش مردم در اعتبار و مشروعیت نظام سیاسی، واجد اهمیتی فراتر از صرف تحقق حکومت دانسته می‌شود. بااین‌حال، مبانی فقهی این دیدگاه و نسبت آن با مفاهیمی همچون ولایت، حق، اصل عدم ولایت و نفی تحمیل سیاسی، کمتر به‌صورت منسجم مورد بررسی قرار گرفته است. پژوهش حاضر با روش توصیفی ـ تحلیلی، به تبیین مبانی فقهی مردم‌سالاری دینی در اندیشه آیت‌الله خامنه‌ای (ره) پرداخته و می‌کوشد نشان دهد که چگونه نقش مردم در نظام سیاسی اسلامی، فراتر از مقبولیت و کارامدی، در ساختار اعتبار و مشروعیت حکومت نیز واجد نقش و آثار فقهی می‌باشد. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که مبانی فقهی مردم‌سالاری دینی در اندیشه ایشان را می‌توان در چند محور تحلیل کرد: اصل اولی، عدم ولایت به‌عنوان پیش‌فرض فقهی در باب سلطه سیاسی؛ تحلیل مردم به‌مثابه مخاطب تکلیف تشکیل حکومت اسلامی؛ تبیین حق تعیین سرنوشت و لوازم فقهی آن در نفی تحمیل سیاسی؛ و نیز تحلیل مردم‌سالاری از منظر مقدمه واجب حفظ حکومت اسلامی و مقدمه حرام افتادن حکومت در دوگانه سرکوب یا سقوط. همچنین این تحلیل نشان می‌دهد که مردم‌سالاری دینی در این دیدگاه، برخلاف الگوی لیبرال‌دموکراسی غربی، صرفاً بر حق فردی استوار نبوده، بلکه مبتنی بر پیوند حق و مسئولیت در چارچوب ارزش‌های دینی است.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

1.     قرآن کریم.
2.     آخوند خراسانی، محمدکاظم (1409ق). کفایة الأصول. چاپ 1. قم: مؤسسة آل البیت علیهم السلام لإحیاء التراث.
3.     ابن‌بابویه، محمد بن علی (شیخ صدوق) (1416ق). التوحید. قم: دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.
4.     ابن‌شهید ثانی، حسن بن زین‌الدین (بی‌تا). معالم الدین و ملاذ المجتهدین. قم: مؤسسة النشر الاسلامی التابعة لجماعة المدرسین فی الحوزة العلمیة بقم.
5.     اخوان کاظمی، بهرام (1377). درآمدی بر کارامدی در نظام سیاسی اسلام. چاپ 3. تهران: مؤسسه فرهنگی دانش و اندیشه معاصر.
6.     اسمعیلی صدرآبادی، مهدی، و نوازی، معصومه (1402). مبانی قرآنی و روایی مردم‌سالاری دینی در اندیشه آیت‌الله‌العظمی خامنه‌ای (ره). پژوه‌نامه فقه و علوم اسلامی، 2(4): 139-152. https://doi. org/10. 22034/rjfis. 2023. 189397
7.     ایران (1386). قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران. چاپ 3. قم: حقوق اسلامی.
8.     جلالی اصل، هادی (1403). بررسی سازگاری مردم‌سالاری با نظریه ولایت مطلقه فقیه، در اندیشه سیاسی حضرت آیت‌الله‌العظمی خامنه‌ای (ره). پژوه‌نامه فقه و علوم اسلامی، 3(9)، 39-64. https://doi. org/10. 22034/rjfis. 2024. 489809. 1109
9.     حکیم، محمد سعید طباطبایی (1428ق). الکافی فی أصول الفقه. 4 جلد. چاپ چهارم. بیروت: دارالهلال.
10.  حسینی مراغی، عبد الفتاح بن علی (1417ق). العناوین الفقهیة. جلد 2. قم: مؤسسة النشر الإسلامی التابعة لجماعة المدرسین فی الحوزة العلمیة بقم.
11.   حماد، نزیه (1429ق). معجم المصطلحات المالیة و الاقتصادیة فی لغة الفقهاء. دمشق: دار القلم.
12.  خرمشاد، محمدباقر، و امینی، پرویز (1396). الگویی (پیشنهادی) برای تبیین نظریه مردم‌سالاری دینی آیت‌الله خامنه‌ای. علوم سیاسی 20 (77): 55-74. https://doi. org/10. 22081/psq. 2017. 63781
13.  خمینی، روح‌الله (1378). صحیفه امام. تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی.
14.  خمینی، روح‌الله (1392). کتاب البیع. جلد 1. تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی.
15.  خمینی، روح‌الله (1418ق). تنقیح الأصول (تقریرات حسین تقوی اشتهاردی). چاپ 1. تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی.
16.  خمینی، روح‌الله (1376). جواهر الأصول (تقریرات محمدحسن مرتضوی لنگرودی). چاپ 1. تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی.
17.  خمینی، روح‌الله (1421ق). کتاب الطهارة (چاپ 1). تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی.
18.  سرور، ابراهیم حسین (1429ق). المعجم الشامل للمصطلحات العلمیة و الدینیة. جلد 1. بیروت: دار الهادی.
19.  شرفی، ا.، و علیزاده سیلاب، ق (1395). ولایت مطلقه فقیه در اندیشه سیاسی آیت‌الله خامنه‌ای. پژوه‌نامه انقلاب اسلامی، (21): 23-50.
20.  صدر، محمدباقر (1379ش). المعالم الجدیدة للأصول. قم: مرکز الأبحاث و الدراسات التخصصیة للشهید الصدر.
21.  صدر، سید محمدباقر (1418ق). دروس فی علم الأصول. جلد 1. چاپ پنجم. قم: مؤسسة النشر الإسلامی.
22. صبوری‌نژاد، احمد (1403). مردم‌سالاری دینی و الزامات معرفتی و سیاسی آن در دیدگاه آیت‌الله خامنه‌ای. رهنمون انقلاب اسلامی. 1(4): 53-76. https://doi. org/10. 22034/rir. 2024. 201628
23. عالم، عبدالرحمن (1391). بنیادهای علم سیاست. چاپ 24. تهران: نشر نی.
24. کاشف‌الغطاء، جعفر بن خضر. (بی‌تا). کشف الغطاء عن مبهمات شریعة الغراء (چاپ 1). ایران: مهدوی.
25. خامنه‌ای، سیدعلی. بیانات.
26. خامنه‌ای، سیدعلی. مکتوبات.
27.  مظفر، محمدرضا (1430ق). أصول الفقه. جلد 2. چاپ 5. قم: مؤسسة النشر الإسلامی التابعة لجماعة المدرسین بقم.
28.  مصباح یزدی، محمدتقی (1391). پرسش‌ها و پاسخ‌ها. جلد 1. چاپ 8. قم: مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی.
29.  میرزای قمی، ابوالقاسم بن محمدحسن (1430ق). القوانین المحکمة فی الأصول (ج 1). قم: إحیاء الکتب الإسلامیة.
30. مؤمن قمی، محمد (1425ق). الولایة الإلهیة الإسلامیة. جلد 1. قم: مؤسسة النشر الإسلامی التابعة لجماعة المدرسین فی الحوزة العلمیة بقم.
31.  نائینی، میرزا محمد حسین (1352ق). أجود التقریرات. جلد 1. چاپ اول. قم: مطبعة العرفان.
32. نائینی، میرزامحمدحسین (1376). فوائد الأصول. چاپ 1. قم: جماعة المدرسین فی الحوزة العلمیة بقم.
33. نراقی، احمد بن محمدمهدی (1375). عوائد الأیام. قم: دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم، مرکز انتشارات.
34. واعظی، محمدرضا (1399). روش‌شناسی کاربردی اجتهاد. چاپ 1. قم: انتشارات انصاریان.
35. هاشمی شاهرودی، محمود (1382). فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت علیهم‌السلام. جلد 3. قم: مؤسسه دائرةالمعارف فقه اسلامی بر مذهب اهل بیت علیهم‌السلام.
36. هیوود، اندرو (1396). سیاست (عبدالرحمن عالم، مترجم). چاپ 7. تهران: نشر نی.
37. یزدی، محمدکاظم بن عبدالعظیم. (1410ق). حاشیة المکاسب. جلد 1. قم: اسماعیلیان.
38.  Dahl, R. A. , & Shapiro, I. (2024, November 7). Democracy. In Encyclopaedia Britannica. Retrieved December 5, 2024, from Encyclopaedia Britannica - Democracy
39. Heywood, A. (2002). Politics (2nd ed. ). New York: Palgrave Macmillan. Moganty, V. (n.d.). Liberal theory of rights. In Philosophical Foundations of Human Rights: Duties and Responsibilities. INFLIBNET Centre. Retrieved from https://ebooks.inflibnet.ac.in/hrdp01/chapter/liberal-theory-of-rights/
40. Munro, A. (2023). Liberal democracy. In Encyclopedia Britannica. Retrieved from https://www.britannica.com/topic/liberal-democracy
41. Scruton, R. (2007). The Palgrave Macmillan Dictionary of Political Thought (3rd ed.). New York: Palgrave Macmillan.
42. Stanford Encyclopedia of Philosophy. (2023). Coercion. Retrieved from Stanford Encyclopedia of Philosophy - Coercion
43. Weber, M. (1946). Politics as a vocation. In H. H. Gerth & C. W. Mills (Eds. & Trans. ), From Max Weber: Essays in Sociology (pp. 77–128). New York: Oxford University Press.

مقالات آماده انتشار، پذیرفته شده
انتشار آنلاین از 01 فروردین 1405