پژوه نامه فقه و علوم اسلامی

پژوه نامه فقه و علوم اسلامی

مبانی حقوقی و الزامات راهبردی حق «غنی‌سازی هسته‌ای» به‌مثابه نماد استقلال فناورانه در اندیشه آیت‌الله‌العظمی شهید خامنه‌ای (قدّس‌سرّه)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 استادیار پژوهشکده شورای نگهبان، تهران، ایران
2 دانشجوی دکتری حقوق بین الملل دانشگاه تهران تهران، ایران.
10.22034/rjfis.2026.583685.1270
چکیده
فناوری هسته‌ای همواره ابزاری در دست قدرت‌های سلطه‌گر برای تثبیت هژمونی جهانی از طریق رژیم‌های نابرابر بین‌المللی بوده است. بااین‌حال، برنامه هسته‌ای ایران پس از انقلاب اسلامی، با وجود قطع همکاری‌های خارجی به توانمندی بومی ارتقا یافت. در این میان، آیت‌الله خامنه‌ای (ره) با تأکید بر بومی‌سازی، غنی‌سازی هسته‌ای را فراتر از پروژه‌ای صنعتی، «نماد استقلال فناورانه» و «حق مسلم ملت» مفهوم‌سازی کرده‌اند. این پژوهش با هدف تبیین حقوقی ـ مفهومی این جایگاه در منظومه فکری ایشان و ارائه راهکارهای صیانت از آن سامان یافته است. بر این اساس، پرسش اصلی مقاله به جایگاه این حق و الزامات داخلی و خارجی آن اختصاص دارد. این پژوهش با بهره‌گیری از روش کتابخانه‌ای و رویکرد تحلیلی ـ توصیفی در قلمروی منظومه فکری آیت‌الله خامنه‌ای (ره)، با تاکید بر مفاهیم «استقلال فناورانه» و «علم، اقتدار و استقلال»، مبانی حق مزبور را در قانون اساسی و حقوق بشر واکاوی می‌کند. همچنین، طیفی از الزامات مترتب بر شناسایی این حق، مانند حمایت از نخبگان و خودباوری و راهبردهای بین‌المللی شامل دیپلماسی فعال و ظرفیت‌های حقوق بین‌الملل جهت تضمین این حق بنیادین تبیین می‌شود.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

کتب فارسی
1. اشکوری، عبدالمجید (1384). ایران اتمی: گزارشی از پرونده تکنولوژی هسته‌ای ایران. تهران: انتشارات همای غدیر.
2.     بیگ‌زاده، ابراهیم (1398). حقوق سازمان‌های بین‌المللی. تهران: انتشارات مجد.
3.     جمعی از نویسندگان (1400). محشی قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران، جلد دوم. تهران: انتشارات پژوهشکده شورای نگهبان.
4.     خسروپناه، عبدالحسین و جمعی از پژوهشگران (1396). منظومه فکری آیت‌الله‌العظمی خامنه‌ای. تهران: سازمان انتشارات پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.
5.     ذاکری، مهدی (1391). حقوق هسته‌ای ایران؛ شرح حقوقی در اثبات حقانیت جمهوری اسلامی ایران. تهران: مؤسسه همشهری.
6.     ساعد، نادر (1387). گفتارهایی پیرامون ایران و حقوق بین‌الملل انرژی هسته‌ای. تهران: انتشارات خرسندی.
7.     عصاره، عبدالله. (1392). انرژی هسته ای در ایران؛ ابعاد حقوقی. تهران: کانون اندیشه جوان
8.     علیخانی، مهدی (1388). سیر تحولات 50 ساله فناوری هسته‌ای در ایران (1336-1386). تهران: انتشارات مرکز اسناد انقلاب اسلامی.
9.     ممتاز، جمشید (1375). حقوق بین‌الملل سلاح‌های کشتارجمعی، ترجمه و تحقیق: امیرحسین رنجبریان. تهران: نشر دادگستر.
10.  وکیل، امیرساعد؛ عسکری، پوریا (1387). قانون اساسی در نظم حقوقی کنونی. تهران: انتشارات مجد.
11.   هاشمی، محمد (1388). حقوق اساسی جمهوری اسلامی ایران، جلد اول. تهران: نشر میزان.
12.  یزدی، محمد (1375). قانون اساسی برای همه. تهران: چاپخانه سپهر.
مقالات فارسی
13.  پیریایی، محسن (1387). نگاه سازه انگارانه به تقابل اروپا و آمریکا با برنامه هسته ای ایران. فصلنامه ره‌آورد سیاسی، 20(1).
14.  توحیدی، احمدرضا (1383). فناوری هسته‌ای ، ایران و نظام عدم گسترش سلاح‌های هسته ای. رواق اندیشه. 37.
15.  حسن‌بیگی، ابراهیم؛ حسینی، محمدرضا (1393). تحکیم و تثبیت «حق غنی‌سازی» جمهوری اسلامی ایران در پرتو حقوق بین‌الملل هسته‌ای. مطالعات سیاسی جهان اسلام. 3(10).
16.  غالی، بطروس (1381). حقوق بین‌الملل در تکاپوی ارزش‌های خود: صلح، توسعه و دموکراسی، ترجمه ابراهیم بیگ‌زاده. تحقیقات حقوقی. شماره 35-36.
17.  فلسفی، هدایت‌الله (1373). نابرابری دولت‌ها در قبول و اجرای معاهده عدم گسترش سلاح‌های هسته‌ای. مجله حقوقی. شماره 18-19.
قوانین و مقررات
18.  سیاست‌های کلی انرژی، ابلاغی 3/11/1379.
19.  قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران
منابع اینترنتی‌
20. خامنه‌ای، سید علی. پایگاه اطلاع‌رسانی دفتر حفظ و نشر آثار حضرت آیت‌الله‌العظمی سیدعلی خامنه‌ای . قابل دسترسی در: https://khamenei.ir.
انگلیسی
Books
21. Robinson, R. (1950).  Definitions, Oxford: Clarendon Press.
22. Claude, R. P. (2002). Science in the service of human rights. University of Pennsylvania Press.
23. Tobin, J. (2012). The right to health in international law. Oxford University Press.
24. US Department of state atoms for peace agreement with Iran, Department of state Bulletin, (1957).
Articles
25. Chapman, A. R. (2009). Towards an understanding of the right to enjoy the benefits of scientific progress and its applications. Journal of Human Rights8(1), 1-36.
26. Dittmer, L. (1977). Political culture and political symbolism: Toward a theoretical synthesis. World politics29(4), 552-583.
27. Jamar, S. D. (1994). The international human right to health. Sul rev.22, 1.
28. Lasswell, H. D. (1932). The triple-appeal principle: A contribution of psychoanalysis to political and social science. American Journal of Sociology37(4), 523-538.
Documents
29. Commission on Human Rights, The Right of Everyone to the Highest Attainable Standard of Health, Res 2002/31, UN Doc E/CN.4/RES/2002/31 (22 April 2002).
30. Convention on the Elimination of All Forms of Discrimination against Women.
31. Convention on the Elimination of All Forms of Racial Discrimination.
32. Covenant on Economic, Social, & Cultural Rights.
33. ESC Committee, General Comment No 14: The Right to the Highest Attainable Standard of Health, UN Doc E/C/12/2000/4 (11 August 2000).
34. Non-Proliferation Treaty (NPT).
35. The Covenant of the League of Nations.
36. U.N. Charter.
37. Universal Declaration of Human Rights.
38. Vienna Convention on the Law of Treaties (1969).
39. Vienna Declaration and Programme of Action, UN Doc A/CONF.157/23 (12 July 1993).