رهیافتی به مفهوم «باطل» و کاربست آن در اندیشه اجتماعی آیت‌الله خامنه‌ای

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشجوی دکتری دانشگاه علوم و معارف قرآن کریم

2 عضو هیأت علمی و استادیار گروه معارف اسلامی دانشگاه الزهراء (س)

چکیده

در مطالعات قرآنی حضرت آیت‌الله خامنه‌ای، «مفاهیم و اصطلاحاتِ» قرآن از جایگاه تعیین‌کننده‌ای در تکمیل فرایند تدبّر قرآنی برخوردار هستند. در این نگرش قرآنی، بازشناسی سامانه زبانی قرآن کریم تا حدّ زیادی به مفهوم‌شناسی اصطلاحات قرآن وابسته می‌باشد. بر این اساس تحلیل‌های معناشناسانه آیت‌الله خامنه‌ای از اصطلاحات قرآنی، ضرورت می‌یابد. اصطلاح پردامنه «باطل» یکی از مفاهیمی است که در مطالعات قرآنی ایشان، مورد بازشناسی قرار گرفته است. تبیین روش آیت‌الله خامنه‌ای در معناشناسی اصطلاح «باطل» و بررسی ادله ایشان در بازشناخت این مفهوم، مسئله‌ای است که این تحقیق با استفاده از روش تحلیلی توصیفی درصدد پاسخ به آن است. یافته‌های تحقیق حاکی از این است که روش آیت‌الله خامنه‌ای در بررسی اصطلاحات، مبتنی بر هویّت جمعی قرآن است. در این روش، جمع آیات قرآن حاوی دلالت‌های معناشناختی می‌باشد و لذا متن قرآن کریم پایه‌ای‌ترین منبع برای تبیین اصطلاحات خود قلمداد می‌شود. «باطل» در منظومه معارفی قرآن، مفهوم معارض «حقّ» و به معنای «ما لاوقوعَ له» می‌باشد و آنچه اصحاب لغت و مفسرین در معنای باطل بیان نموده‌اند، اغلب یا بیان معانی اعتباری است که در تطوّر تاریخی شکل گرفته‌اند یا از باب بیان مصداق است. بر این اساس، باطل فاقد هویّت مستقلی است و صرفاً در نبود حقّ، جلوه می‌کند. دلالت‌های مفهومی در این موضوع، موجب خلق گزاره‌های راهبردی در سه عرصه کلان فرهنگی، سیاسی و اجتماعی توسط آیت‌الله خامنه‌ای شده است. مبادی ارزش‌شناختی این بحث در عرصه اجتماعی، نظریه‌های «پیشرفت»، «مقاومت» و «قدرت» را در اندیشه سیاسی اجتماعی آیت‌الله خامنه‌ای پشتیبانی می‌کند و بر نقش مرجعیّت معرفتی قرآن در نوع حکمرانی ایشان تأکید می‌نماید.

کلیدواژه‌ها


  • فارسی

    • قرآن کریم.
    • ابن فارس، احمد بن فارس (1404)، معجم مقاییس اللغه، چاپ اول، قم‏: مکتب الاعلام الاسلامی.
    • ابن منظور، محمد بن مکرم (1414)، لسان العرب، چاپ سوم، بیروت: دار صادر.
    • ابن کثیر، اسماعیل بن عمر (1419)، تفسیر القرآن العظیم، چاپ اول، بیروت: دار الکتب العلمیة.
    • راغب اصفهانی، حسین بن محمد (1412)، مفردات الفاظ القرآن، چاپ اول، بیروت: دار القلم.
    • خامنه‌ای، علی (1393)، طرح کلّی اندیشه اسلامی در قرآن، چاپ دوم، تهران: انقلاب اسلامی.
    • ________ (1396)، تفسیر سوره برائت، چاپ دوم، تهران: انقلاب اسلامی.
    • ________ ( 1401)، تفسیر سوره حمد، چاپ اول، تهران: انقلاب اسلامی.
    • ________ (1400)، تفسیر سوره مجادله، چاپ هفتم، تهران: انقلاب اسلامی.
    • خمینی، روح الله (1389)، جلد سیزدهم، صحیفه نور، چاپ پنجم، تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی (ره).
    • جوادی آملی، عبدالله (1387)، جلد یازدهم تسنیم، تحقیق: سعید بندعلی، چاپ دوم، اسراء: قم.
    • فیض کاشانی، ملا محسن (1415)، الصافی، چاپ دوم، تهران: مکتبة الصدر.
    • فیومی، احمد بن محمد (1414)، المصباح المنیر فی غریب الشرح الکبیر، چاپ دوم، قم: دار الهجره.
    • فراهیدی، خلیل بن احمد (1409)، العین، چاپ دوم، قم: هجرت.
    • قرائتی، محسن (1383)، نور، چاپ اول، تهران: مرکز فرهنگى درسهایى از قرآن‏.
    • طریحی، فخرالدین بن محمد (1375)، مجمع البحرین، چاپ سوم، تهران: مرتضوی.
    • مصطفوی، حسن (1368)، التحقیق فی کلمات القرآن الکریم، چاپ اول، تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.
    • مقاتل بن سلیمان (1423)، تفسیر مقاتل بن سلیمان، چاپ اول، بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
    • طباطبایی، محمدحسین (1417)، المیزان فی تفسیر القرآن، چاپ پنجم، قم: دفتر انتشارات اسلامی.
    • طبرسی، فضل بن حسن (1372)، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، چاپ سوم، تهران: ناصر خسرو‏.
    • طوسی، محمد بن حسن (بی‌تا)، التبیان فی تفسیر القرآن، بی‌نا.
    • زمخشری، جارالله، محمود بن عمر (1407)، الکشاف، چاپ سوم، بیروت: دار الکتاب العربی‏.
    • مکارم شیرازی، ناصر (1371)، نمونه، چاپ دهم، تهران: دار الکتب الإسلامیة