پژوه نامه فقه و علوم اسلامی

پژوه نامه فقه و علوم اسلامی

مفهوم‌سازی‌های قرآنی در روش‌شناسی تفسیری حضرت آیت‌الله‌العظمی خامنه‌ای (مدظله‌العالی)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
دانش‌آموخته دکتری مبانی نظری اسلام
چکیده
ادعای اصلی زبان‌شناسی شناختی بر این است که معنا، همان مفهوم‌سازی است. مراد از مفهوم‌سازی، پردازش اطلاعات می‌باشد. در مفهوم‌سازی یک قلمرو مفهومی را برحسب قلمرو مفهومی دیگر می‌فهمیم. عوامل زیادی بر یک مفهوم‌سازی در حوزه زبان‌شناسی شناختی اثرگذار است که از آن جمله می‌توان به چهار تکنیک کلی  توجه/ چشم‌گیری، داوری و مقایسه، چشم‌انداز/ موقعیت‌مندی و ترکیب اشاره کرد. آیت‌الله خامنه‌ای در روش تفسیری خود از این روش بسیار استفاده کرده‌اند. این مقاله می‌کوشد تا با روش تحلیلی و مبتنی بر آثار منتشره از ایشان و به‌طور خاص کتاب‌های منتشره، عوامل مختلف مفهوم‌سازی را استخراج کند. در توجه و چشم‌گیری با تکیه بر نگاه کانونی بر توحید و نفی طاغوت و قدرت‌گرایی، از حمل و توسعه معنایی کفر و شرک در قلمرو اجتماعی سیاسی به وجه پویایی استفاده کرده است. از سوی دیگر داوری و مقایسه خود توسط مقوله‌بندی‌ها، استعاره‌ها و زمینه‌ها، نظریات تفسیری را قوام می‌بخشد. مقوله‌بندی در ذیل «ائمه کفر» و «ائمه دین»، «ملت و حکومت» و «ترس و انحطاط» ازجمله موارد مقایسه‌ای روش ایشان است. شاهکار مفهوم‌سازی وی، استفاده از استعاره‌های ساختاری (راه، استحکام، وضوح، موسمی، قایق، آهن‌ربا، تجارت، غربال، گره) استعاره وجودی (حرکت‌بخشی، زایش ایمان، گشودگی، مربی) استعاره جهتی (قله، عمق) می‌باشد. این مسأله خود چشم‌اندازها و موقعیت‌مندی و دیدگاه مسلط و همچنین شاخص‌های بی‌شماری را مطرح کرد و امور درونی بسیاری را از ذهنیت خارج نموده و به امر بیرونی و عینی تبدیل کرده است. این موضوع خود از نوعی قالب‌گیری ساختاری و جریان‌سازی پویانیرویی در روش‌شناسی ایشان تبدیل شده است. این مقاله کوشیده تا با تشکیل شبکه روابط علّی مفهوم‌سازی از منظر آیت‌الله خامنه‌ای، نظریه عام‌شناختی ایشان را استخراج کند.
کلیدواژه‌ها

  1. فارسی

    1. قرآن کریم
    2. توکل‌نیا، مریم و حسومی، ولی‌الله (1395)، بررسی طرح‌واره‌های تصویری حرف فی در قرآن با تکیه بر نظریه جانسون در معناشناسی شناختی، تفسیرپژوهی، (5): 46 – 79.
    3. خامنه‌ای، سیدعلی (1399)، بیان قر آن (تفسیر سوره برائت)، تهران: انتشارات انقلاب اسلامی.
    4. خامنه‌ای، سیدعلی (1386)، بیانات رهبر معظم انقلاب اسلامى در دیدار مداحان و ذاکران اهل بیت علیهم‌السلام به مناسبت میلاد حضرت فاطمه ى زهرا سلام‌الله‌علیها.
    5. خامنه‌ای، سیدعلی (1400)، طرح کلی اندیشه اسلامی در قرآن، تهران: انتشارات صهبا.
    6. خامنه‌ای، سیدعلی (16/11/98)، بیانات در دیدار اقشار مختلف مردم.
    7. خامنه‌ای، سیدعلی (2/1/1383)، بیانات در حرم مطهر رضوی علیه‌السلام.
    8. خامنه‌ای، سیدعلی (20/8/1383)، بیانات در دیدار اعضای هیأت دولت.
    9. خامنه‌ای، سیدعلی (21/7/1385)، خطبه‌های نماز جمعه تهران.
    10. خامنه‌ای، سیدعلی (26/7/1377)، بیانات در مراسم صبحگاه لشکر نیروی مخصوص سیدالشهدا علیه‌السلام.
    11. خامنه‌ای، سیدعلی (29/4/1388)، بیانات در سالروز عید سعید مبعث.
    12. خامنه‌ای، سیدعلی (29/7/1384)، خطبه‌های نمازجمعه تهران.
    13. خامنه‌ای، سیدعلی (3/3/1395)، بیانات در مراسم دانش‌آموختگی دانشجویان دانشگاه امام حسین علیه‌السّلام.
    14. خامنه‌ای، سیدعلی (31/5/1395)، بیانات در دیدار جمعی از ائمّه‌ جماعات مساجد استان تهران.
    15. خامنه‌ای، سیدعلی (7/5/1372)، بیانات در جمع مدیران و مسئولان استان آذربایجان شرقی.
    16. سعیدی روشن، محمدباقر (1396)، جستاری در معناشناسی شناختی و کارایی آن در خوانش قرآن کریم، مطالعات قرآن و فرهنگ اسلامی، (1): 63-97.
    17. قائمی نیا، علیرضا (1396) استعاره‌های مفهومی و فضاهای قرآن، پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.
    18. قائمی نیا، علیرضا (1400) موافقت معنایی، بنیاد پژوهش‌های آستان قدس رضوی.
    19. قائمی‌نیا، علیرضا (1390)، معناشناسی شناختی قرآن کریم، تهران، پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.
    20. کرد زعفرانلو، عالیه و ابراهیم پورنیک، فائقه (1398)، بررسی طرحواره‌های تصویری جانسون در آیات توصیف‌کننده دوزخ و بهشت در چارچوب معناشناسی شناختی، ذهن، (79): 119-152.

     

    منابع انگلیسی

    1. Ungerer, F. & Schmid, H. (1996), An introduction to cognitive linguistics, Routledge.

    2. Evans, Vyvyan & Green, Melanie (2006), Cognitive Linguistics, Routledge.

    1. Croft, William & Cruse, D. Alan (2004), Cognitive linguistics, Cambridge

    4. Lakoff, George and Johnson, Mark (1980), Metaphors we Live By, University of Chicago Press.

    1. Grady,(2007), “Metaphor” in The Oxford handbook of cognitive linguistics, ed. by Geeraerts & Cuyckens, NewYork: Oxford university press