پژوه نامه فقه و علوم اسلامی

پژوه نامه فقه و علوم اسلامی

تحلیلی مبنایی بر فتاوی حضرت آیت‌الله‌العظمی خامنه‌ای (مدظله‌العالی) پیرامون «مالیت یافته‌های علمی» از رهگذر بررسی عناصر ایجاد مالیت

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
مهدی حمیدی 1
علی مظهر قراملکی 2
1 استادیار گروه علوم قرآن و فقه دانشکده الهیات و معارف اسلامی دانشگاه شیراز، شیراز، ایران
2 استاد دانشگاه مفید، قم، ایران
10.22034/rjfis.2025.496402.1130
چکیده
فتاوی آیت‌الله خامنه‌ای بیانگر آن است که در نگاه ایشان «یافته‌های علمی» می‌توانند عنوان «مال» را پذیرفته و آثار مترتب بر مالیت را داشته باشند؛ دیدگاهی که با برخی تلقیات فقها از عنوان یادشده و با عناصر به‌وجودآورنده‌ آن هم‌خوانی ندارد. عنوان «مال» و مشتقات آن در برخی مباحث فقهی مانند بیع، رهن، سرقت و قضا به­کار رفته و موضوع حکم واقع شده است؛ اما معمولاً بدون بیان چیستی آن. پرسش اصلی نوشتار پیش‌روی، این است که معیار یا معیارهای مالیت چیست؟ و مهم­تر اینکه آیا عنوان مال بر یافته‌­های علمی و فرمول‌های برآمده از تحقیقات صدق می‌کند یا خیر؟ درصورت مثبت بودن پاسخ، احکام مترتب بر «مال»، بر این یافته­‌ها نیز بار خواهد شد و در غیر این صورت، حساب آن­ها جدای از حکم اموال است. پژوهش حاضر برای دست­یابی به چیستی مال و معیارهای مالیت، نظرات لغت­دانان و فقها را با عنایت به عرف و کاربست شیوه­‌های تحقیق مورد بررسی قرارداده و درنهایت این نتیجه حاصل شد که یافته‌­های علمی و فرمول­های برآمده از تحقیقات، دست­کم حکماً و بلکه موضوعاً، از مصادیق مال محسوب می­شوند و احکام مترتب بر مال، برحسب مورد شامل یافته‌­های علمی و تحقیقاتی نیز خواهد شد. مباحث این نوشتار را می‌توان به‌عنوان بخشی از مبانی فتاوی آیت‌الله خامنه‌ای درباره‌ مالیت یافته‌های علمی به‌شمار آورد.
کلیدواژه‌ها
آیت‌الله خامنه‌ای
مفهوم مال
مالیت شرعی
یافته‌های علمی
موضوعات
  1. آخوند خراسانى، محمدکاظم (1406 ق). حاشیة المکاسب. تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامى.
  2. ابن­منظور، ابوالفضل (1414 ق). لسان العرب. بیروت: دارالفکر للطباعة و النشر و التوزیع.
  3. اراکى، محمدعلى (1415 ق). کتاب البیع. قم: مؤسسه در راه حق.
  4. اردبیلى، احمد (1403 ق). مجمع الفائدة و البرهان فی شرح إرشاد الأذهان. قم: دفتر انتشارات اسلامی.
  5. امام خمینی، سیدروح­ا... موسوی (1415 ق). المکاسب المحرمة. قم: مؤسسه­ی تنظیم و نشر آثار امام خمینی (ره).
  6. انصاری، مرتضى (1415 ق). کتاب المکاسب. قم: کنگره جهانى بزرگداشت شیخ اعظم انصارى.
  7. ایروانى، على بن عبدالحسین (1406 ق). حاشیة المکاسب. تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامى.
  8. باقری، احمد (1388). مفهوم بیع در لغت و اصطلاح. نامه­ الهیات، 7، 56-31.
  9. بجنوردى، سیدحسن (1419 ق). القواعد الفقهیة. قم: نشر الهادی.
  10. بصرى بحرانى، زین‌الدین (1413 ق). کلمة التقوى. قم: سید جواد وداعى.
  11. بهجت، محمدتقی فومنی (1426 ق). جامع المسائل. قم: دفتر آیت ا... بهجت.
  12. تبریزى، میرزا فتاح شهیدى (1375 ق). هدایة الطالب إلی أسرار المکاسب. تبریز: چاپخانه اطلاعات.
  13. جزائری، سیدمحمدجعفر (1416ق). هدی الطالب فی شرح المکاسب. قم: مؤسسه­ی دارالکتاب.
  14. جزرى، ابن اثیر (بی­تا). النهایة فی غریب الحدیث و الأثر. قم: مؤسسه مطبوعاتى اسماعیلیان.
  15. حکیم، سید محسن طباطبایى (بی­تا). نهج الفقاهة. قم: انتشارات 22 بهمن.
  16. حلى، حسین (1379 ق). دلیل العروة الوثقى. نجف: مطبعة النجف.
  17. خامنه‌اى، سیدعلى حسینی (1420ق). أجوبة الاستفتاءات. بیروت: الدار الإسلامیة.
  18. خوانسارى، محمد امامى (بی­تا). الحاشیة الثانیة على المکاسب. بی­جا. بی­نا.
  19. خویی، سید ابوالقاسم (1410 ق). منهاج الصالحین. قم: نشر مدینة العلم.
  20. خویی، سید ابوالقاسم، (بی­تا). مصباح‌الفقاهة. بی­جا. بی­نا.
  21. راغب، حسین (1412 ق). مفردات ألفاظ القرآن. لبنان: دارالعلم.
  22. سبزوارى، سید عبدالأعلى (1413 ق). مهذّب الأحکام. قم: مؤسسه المنار.
  23. سعدى ابوجیب (1408 ق). القاموس الفقهی لغة و اصطلاحاً. دمشق: دارالفکر.
  24. شهید ثانى، زین­الدین (1412 ق). الروضة البهیة فی شرح اللمعة الدمشقیة. قم: انتشارات دفتر تبلیغات اسلامى حوزه علمیه قم.
  25. شیرازى، میرزا محمد تقى(1412 ق). حاشیة المکاسب. قم: منشورات الشریف الرضی.
  26. طباطبایی، سید محمدحسین (1417 ق). المیزان فی تفسیر القرآن. قم: دفتر انتشارات اسلامی.
  27. طریحى، فخرالدین (1416 ق). مجمع البحرین. تهران: کتابفروشى مرتضوى.
  28. عراقى، آقا ضیاءالدین (1414 ق). شرح تبصرة المتعلمین. قم: دفتر انتشارات اسلامی.
  29. عراقى، آقا ضیاءالدین (1421 ق. حاشیة المکاسب (تقریرات، للنجم‌آبادی). قم: انتشارات غفور.
  30. فراهیدى، خلیل بن احمد (1410 ق). کتاب العین. قم: نشر هجرت.
  31. کاشف­الغطاء، عباس بن على (بی­تا). المال المثلی و المال القیمی فی الفقه الإسلامی. قم: مؤسسة کاشف الغطاء العامة.
  32. کاشف­الغطاء، محمدحسین (1359 ق). تحریر المجلة. نجف: المکتبة المرتضویة.
  33. کاشف­الغطاء، محمدحسین (1426 ق). الفردوس الأعلى. قم: دار أنوارالهدى.
  34. گلپایگانى، سیدمحمدرضا موسوى (1399 ق). بلغة الطالب فی التعلیق على بیع المکاسب. قم: چاپخانه خیام.
  35. لنکرانى، محمدفاضل موحدى (1416 ق). القواعد الفقهیة. قم: چاپخانه مهر.
  36. لنکرانى، محمدفاضل موحدى (1427 ق). تفصیل الشریعة فی شرح تحریر الوسیلة - المکاسب المحرمة. قم: مرکز فقهى ائمه اطهار علیهم السلام.
  37. مامقانى، محمدحسن (1316 ق). غایة الآمال فی شرح کتاب المکاسب. قم: مجمع الذخائر الإسلامیة.
  38. مشکینى، میرزاعلی (بی­تا). مصطلحات الفقه. بی­جا: بی­نا.
  39. مغنیه، محمدجواد (1421 ق). فقه الإمام الصادق علیه السلام. قم: مؤسسه انصاریان.
  40. مکارم شیرازى، ناصر (1425 ق). أنوار الفقاهة - کتاب النکاح. قم: انتشارات مدرسة الإمام علی بن أبی طالب علیه السلام.
  41. نائینی، میرزا محمدحسین غروی (1413 ق). المکاسب و البیع. قم: دفتر انتشارات اسلامی.
  42. نجفى، محمدحسن(1404 ق). جواهر الکلام فی شرح شرائع الإسلام. بیروت: دار إحیاء التراث العربی.