پژوه نامه فقه و علوم اسلامی

پژوه نامه فقه و علوم اسلامی

قلمرو و معیارهای اعتبار عرف در تفسیر قرآن با رویکرد اجتهادی حضرت آیت‌الله‌العظمی خامنه‌ای (مدظله‌العالی)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
استادیار گروه قرآن و مستشرقان مجتمع آموزش عالی قرآن و حدیث، جامعة المصطفی العالمیه (ص) ، قم، ایران
10.22034/rjfis.2025.542632.1194
چکیده
مسأله‌ نقش و اعتبار عرف در تفسیر قرآن از مباحث بنیادین در روش‌شناسی فهم وحی به‌شمار می‌رود. ازآنجاکه زبان قرآن بر محور محاوره‌ عقلایی و فهم عرفی بشر نازل شده است، تعیین حدود تأثیر عرف در کشف مراد الهی، اهمیت خاصی در فرایند اجتهاد تفسیری دارد. با وجود اذعان مفسران شیعه به نقش عرف در تبیین معانی و تشخیص مصادیق، حدود و معیار‌های اعتبار آن به‌صورت نظام‌مند تبیین نشده است. پژوهش حاضر با عنوان «قلمرو و معیار‌های اعتبار عرف در تفسیر قرآن با رویکرد اجتهادی آیت‌الله خامنه‌ای»، به واکاوی علمی این مسأله می‌پردازد. یافته‌ها نشان می‌دهد که از منظر ایشان، عرف نه منبع مستقل، بلکه قرینه و ابزار فهم است. در سطح مراد استعمالی، عرف عام معیار اصلی معناشناسی می‌باشد، اما در مفاهیم فرامحسوس و دارای اصطلاح قرآنی، اعتبار ندارد. در حوزه‌ مصادیق نیز عرف در موضوعات محسوس و فاقد حقیقت شرعیه معتبر است، ولی در حقایق غیبی و اصطلاحات شرعی باید به قرآن، سنت و عقل مراجعه کرد. بدین‌ترتیب، رویکرد اجتهادی ایشان بر هماهنگی عرف با امضای شارع و نوع موضوع تأکید دارد و الگویی معیارمند برای بهره‌گیری روشمند از عرف در تفسیر قرآن ارائه می‌دهد.
کلیدواژه‌ها

1.     قرآن کریم.
2.     ابن ‌اثیر، مبارک بن محمد (1367). النهایة فی غریب الحدیث و الأثر. بیروت: دارالفکر.
3.     ابن درید، محمد بن حسن (1988م). جمهرة اللغة. بیروت، چاپ اول.
4.     ابن منظور، محمد بن مکرم (1414ق). لسان‌العرب. بیروت: دارالفکر. چاپ سوم.
5.     ابنعاشور، محمدطاهر (1420ق). تفسیر التحریر و التنویر المعروف بتفسیر ابن عاشور. 30 جلد. بیروت: مؤسسة التاریخ العربی. چاپ اول.
6.     اردبیلی، احمد (1403ق). مجمع الفائده و البرهان فی شرح ارشاد الاذهان. قم: جامعه مدرسین.
7.     ازهری، محمد بن احمد (1421ق). تهذیب اللغة. بیروت. چاپ اول.
8.     اسلامی، رضا (1387). قواعد کلی استنباط (ترجمه و شرح الحلقة الأولی). قم: دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم.
9.     خامنهای، سیدعلی (1393). مروری بر مبانی رو کتاب مروری بر مبانی روش و قواعد تفسیری حضرت آیت‌الله خامنهای در تفسیر سوره توبه. تهران: انتشارات انقلاب اسلامی.
10.  انصاری، مرتضی (1441ق). المکاسب المحرمه. قم: مجمع الفکر اسلامی.
11.   بحرانی، محمد صنقور علی (1428ق). المعجم الأصولی. 2جلد. تهران: منشورات الطیار. چاپ دوم.
12.  تقوی اشتهاردی، حسین (1418ق). تنقیح الاصول. تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، چاپ اول.
13.  جرجانی شریف، علی بن محمد (1368). التعریفات. تهران: ناصر خسرو، تهران.
14.  جوهری، اسماعیل بن حماد (1376ق). الصحاح. بیروت: دارالطباعة للنشر. چاپ اول.
15.  خمینی، سید روح الله (1410ق). الرسائل. قم: اسماعیلیان.
16.  راغب اصفهانی، حسین بن محمد (1412ق). مفردات ألفاظ القرآن. بیروت. چاپ اول.
17.  زرکشی، محمد بن بهادر (1410ق). البرهان فی علوم القرآن. محقق: ذهبی، جمال حمدی محقق: کردی، ابراهیم عبدالله محقق: مرعشلی، یوسف عبدالرحمن. بیروت: دارالمعرفة.
18.  صدر، سیدمحمدباقر (1434ق). موسوعة الإمام الشهید السید محمدباقر الصدر قدس سره. قم: پژوهشگاه علمی تخصصی شهید صدر، دار الصدر.
19.  طباطبایی، سیدمحمدحسین (1390ق). المیزان فی تفسیر القرآن. 20 جلد. بیروت: مؤسسة الأعلمی للمطبوعات. چاپ دوم.
20. طباطبایی، سیدمحمد حسین (1387). اصول فلسفه و روش رئالیسم. قم: بوستان کتاب.
21.  فراهیدی، خلیل بن احمد (1409ق). کتاب العین. بیروت: دارالطباعة و النشر. چاپ دوم.
22. فیضنسب، عباس (1426ق). آیات الاحکام (قبسات من تراث الامام الخمینی (ره)). چاپ اول. تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی (ره).
23. معرفت، محمدهادی (1429ق). التفسیر الأثری الجامع. 6 جلد. قم: مؤسسه فرهنگی انتشاراتی التمهید. چاپ اول.
24. معرفت، محمدهادی (1418ق). التفسیر و المفسرون فی ثوبه القشیب. مشهد: الجامعة الرضویة للعلوم الإسلامیة.
25. نائینی، محمدحسین  (1376). فوائد الاصول. قم: جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، مکان چاپ: قم. چاپ اول.
26. نجفی (صاحب جواهر)، محمدحسن بن باقر (1421ق). جواهرالکلام (ط. الحدیثة). قم: مؤسسه دائرة المعارف فقه اسلامی بر مذهب اهل بیت (ع).
سایتها:
27. پایگاه اطلاعرسانی حفظ و نشر آثار آیت‌الله خامنهای: https://khamenei.ir/