پژوه نامه فقه و علوم اسلامی

پژوه نامه فقه و علوم اسلامی

سیر تطور فهم مفسران از آیه 28 سوره حج «لِیَشْهَدُوا مَنَافِعَ لَهُمْ» با تأکید بر بیانات حضرت آیت‌الله‌العظمی خامنه‌ای (مدظله‌العالی)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 استادیار گروه فقه، دانشکده الهیات، دانشگاه فردوسی مشهد، مشهد، ایران
2 پژوهشگر پسا دکتری علوم قرآن و حدیث دانشگاه فردوسی مشهد، مشهد، ایران
10.22034/rjfis.2025.521854.1164
چکیده
  آیه کلیدی «لِیَشْهَدُوا مَنَافِعَ لَهُمْ» (حج: ۲۸) به‌دلیل گستردگی مفهومی، همواره میدانی برای چالش‌های تفسیری بوده و به تکثری از خوانش‌های ظاهراً متضاد، از منافع مادی فردی تا اهداف راهبردی امت، دامن زده است. این پژوهش با طرح این مسأله که چگونه می‌توان این سیر تطور را در یک چارچوب منسجم فهمید، با روش توصیفی- تحلیلی، مدلی نوآورانه مبتنی بر «امواج تفسیری هم‌زیست» ارائه می‌دهد. یافته‌ها نشان می‌دهد که فهم «منافع» نه یک جایگزینی خطی، بلکه ظهور لایه‌های معنایی مکمل بوده است. موج نخست با محوریت «فرد»، منافع را در قالب دستاوردهای ملموس مادی (تجارت) یا معنوی (مغفرت) برای زائر تعریف می‌کرد. موج دوم، با یک جهش مفهومی، کانون توجه را به «امت» منتقل نمود و منافع را به ابعاد اجتماعی (وحدت و قدرت جمعی) و معنوی تحول‌آفرین (حج به‌مثابه مدرسه تربیت و بصیرت) گسترش داد. اوج این سیر، موج سوم و خوانش راهبردی آیت‌الله خامنه‌ای است که با یک بازآرایی مفهومی، تمام منافع پیشین را از «اهداف نهایی» به «زیرساخت‌های کارامد» برای تحقق غایتی برتر، یعنی «قیام امت» (قِیَامًا لِلنَّاسِ)، تبدیل می‌کند. این پژوهش با ارائه این مدل، نه‌تنها الگویی برای فهم منسجم تاریخ تفسیر این آیه ارائه می‌دهد، بلکه به‌عنوان یک رویکرد روش‌شناختی، ظرفیت تحلیل تطور سایر مفاهیم کلیدی قرآن را نیز آشکار می‌سازد و بر پویایی اندیشه اسلامی در فعال‌سازی ظرفیت‌های راهبردی متون مقدس تأکید می‌نماید.  
کلیدواژه‌ها

موضوعات


الف) کتاب‌ها و تفاسیر
1.     ابن ابی‌حاتم، عبدالرحمن بن محمد (۱۴۱۹ق). تفسیر القرآن العظیم. ریاض: مکتبة نزار مصطفی الباز.
2.     ابن جوزی، عبدالرحمن بن علی (۱۴۲۲ق). زاد المسیر فی علم التفسیر. بیروت: دار الکتاب العربی.
3.     ابن عاشور، محمدطاهر (۱۴۲۰ق). تفسیر التحریر و التنویر. بیروت: مؤسسة التاریخ العربی.
4.     ابن عربی، محمد بن علی (۱۴۲۲ق). تفسیر ابن عربی (تأویلات عبد الرزاق). بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
5.     ابن عطیه، عبدالحق بن غالب (۱۴۲۲ق). المحرر الوجیز فی تفسیر الکتاب العزیز. بیروت: دار الکتب العلمیة.
6.     ابن کثیر، اسماعیل بن عمر (۱۴۱۹ق). تفسیر القرآن العظیم. بیروت: دار الکتب العلمیة.
7.     ابن‌قتیبه، عبدالله بن مسلم (۱۴۱۱ق). تفسیر غریب القرآن. بیروت: دار و مکتبة الهلال.
8.     آلوسی، محمود بن عبدالله (۱۴۱۵ق). روح المعانی فی تفسیر القرآن العظیم و السبع المثانی. بیروت: دار الکتب العلمیة.
9.     بحرانی، هاشم بن سلیمان (۱۴۱۵ق). البرهان فی تفسیر القرآن. قم: موسسة البعثة.
10.  بیضاوی، عبدالله بن عمر (۱۴۱۸ق). أنوار التنزیل و أسرار التأویل (تفسیر البیضاوی). بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
11.   ثعلبی، احمد بن محمد (۱۴۲۲ق). الکشف و البیان المعروف بتفسیر الثعلبی. بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
12.  جصاص، احمد بن علی (۱۴۰۵ق). احکام القرآن. بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
13.  حوی، سعید (۱۴۲۴ق). الاساس فی التفسیر. قاهره: دار السلام.
14.  خطیب، عبدالکریم (۱۴۲۴ق). التفسیر القرآنی للقرآن. بیروت: دار الفکر العربی.
15.  زحیلی، وهبه (۱۴۱۱ق). التفسیر المنیر فی العقیدة و الشریعة و المنهج. دمشق: دار الفکر.
16.  زحیلی، وهبه (۱۴۲۲ق). التفسیر الوسیط. دمشق: دار الفکر.
17.  زمخشری، محمود بن عمر (۱۴۰۷ق). الکشاف عن حقائق غوامض التنزیل. بیروت: دار الکتاب العربی.
18.  سبزواری، محمد (۱۴۰۶ق). الجدید فی تفسیر القرآن المجید. بیروت: دار التعارف للمطبوعات.
19.  سیوطی، عبدالرحمن بن ابی‌بکر (۱۴۰۴ق). الدر المنثور فی التفسیر بالماثور. قم: کتابخانه عمومی حضرت آیت الله العظمی مرعشی نجفی (ره).
20. شوکانی، محمد (۱۴۱۴ق). فتح القدیر. دمشق: دار ابن کثیر.
21.  صادقی تهرانی، محمد (۱۴۰۶ق). الفرقان فی تفسیر القرآن بالقرآن و السنه. قم: فرهنگ اسلامی.
22. صنعانی، عبدالرزاق بن همام (۱۴۱۱ق). تفسیر القرآن العزیز المسمی تفسیر عبدالرزاق. بیروت: دار المعرفة.
23. طباطبایی، سیدمحمدحسین (۱۳۹۰ق). المیزان فی تفسیر القرآن. بیروت: مؤسسة الأعلمی للمطبوعات.
24. طبرسی، فضل بن حسن (۱۳۷۲ش). مجمع البیان فی تفسیر القرآن. تهران: ناصر خسرو.
25. طبری، محمد بن جریر (۱۴۱۲ق). جامع البیان فی تفسیر القرآن (تفسیر الطبری). بیروت: دار المعرفة.
26. طوسی، محمد بن حسن (بی‌تا). التبیان فی تفسیر القرآن. بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
27. فاضل مقداد، مقداد بن عبدالله (۱۳۷۳). کنز العرفان فی فقه القرآن. تهران: مرتضوی.
28. فخر رازی، محمد بن عمر (۱۴۲۰ق). التفسیر الکبیر (مفاتیح الغیب). بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
29. فضل الله، سیدمحمد حسین (۱۴۱۹ق). من وحی القرآن. بیروت: دار الملاک.
30. قرطبی، محمد بن احمد (۱۳۶۴). الجامع لأحکام القرآن. تهران: ناصر خسرو.
31.  قشیری، عبدالکریم بن هوازن (۲۰۰۰م). لطائف الاشارات: تفسیر صوفی کامل للقرآن الکریم. قاهره: الهیئة المصریة العامة للکتاب.
32. قطب، سید (۱۴۲۵ق). فی ظلال القرآن. بیروت: دار الشروق.
33. مدرسی، محمدتقی (۱۴۱۹ق). من هدی القرآن. تهران: دار محبی الحسین.
34. مراغی، احمد مصطفی (بی‌تا). تفسیر المراغی. بیروت: دار الفکر.
35. مغنیه، محمدجواد (۱۴۲۴ق). التفسیر الکاشف. قم: دار الکتاب الإسلامی.
36. مقاتل بن سلیمان (۱۴۲۳ق). تفسیر مقاتل بن سلیمان. بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
37. مکارم شیرازی، ناصر (۱۴۲۱ق). الأمثل فی تفسیر کتاب الله المنزل. قم: مدرسة الإمام علی بن أبی طالب  (علیه‌السلام).
38. مکی بن حموش (۱۴۲۹ق). الهدایة إلی بلوغ النهایة. شارجه: جامعة الشارقه.
39. میبدی، احمد بن محمد (۱۳۷۱). کشف الاسرار و عدة الابرار. تهران: امیر کبیر.
40. نسفی، عبدالله بن احمد (۱۴۱۶ق). مدارک التنزیل و حقائق التأویل (تفسیر النسفی). بیروت: دار النفائس.
41.  نهاوندی، محمد (۱۳۸۶). نفحات الرحمن فی تفسیر القرآن. قم: موسسة البعثة.
ب) بیانات و مکتوبات
42. خامنه‌ای، سیدعلی (31/۰۱/1373). بیانات در دیدار کارگزاران حج.
43. خامنه‌ای، سیدعلی (04/۰۲/1375). پیام به کنگره عظیم حج.
44. خامنه‌ای، سیدعلی (12/۰۱/1377). پیام به کنگره عظیم حج.
45. خامنه‌ای، سیدعلی (03/۱۱/1380). بیانات در دیدار کارگزاران حج و مسئولان برگزارکننده مراسم دهه فجر.
46. خامنه‌ای، سیدعلی (01/۰۹/1385). بیانات در دیدار کارگزاران حج.
47. خامنه‌ای، سیدعلی (15/۰۸/1387). بیانات در دیدار مسئولان و کارگزاران حج.
48. خامنه‌ای، سیدعلی (17/۰۹/1387). پیام به کنگره عظیم حج.
49. خامنه‌ای، سیدعلی (17/۰۷/1389). بیانات در دیدار کارگزاران حج‌.
50. خامنه‌ای، سیدعلی (11/۰۸/1390). بیانات در دیدار دانش‌آموزان و دانشجویان.
51.  خامنه‌ای، سیدعلی (20/۰۶/1392). بیانات در دیدار کارگزاران حج.
52. خامنه‌ای، سیدعلی (29/۰۵/1397). پیام به حجاج بیت‌الله الحرام.
53. خامنه‌ای، سیدعلی (18/۰۳/1401). بیانات در دیدار کارگزاران حج.
54. خامنه‌ای، سیدعلی (27/۰۲/1402). بیانات در دیدار کارگزاران حج