پژوه نامه فقه و علوم اسلامی

پژوه نامه فقه و علوم اسلامی

کیفیت تعلق دیه به اولیای مقتول اول در فرض قتل جانی مبتنی بر رویکرد نظری حضرت آیت‌الله‌العظمی خامنه‌ای(مدظله‌العالی)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 کارشناس ارشد فقه و مبانی حقوق اسلامی دانشگاه سیستان و بلوچستان، سیستان و بلوچستان، ایران
2 دانشیار گروه فقه و مبانی حقوق اسلامی، دانشگاه سیستان و بلوچستان، سیستان و بلوچستان، ایران
10.22034/rjfis.2025.501261.1140
چکیده
یکی از مهم‌ترین ابهامات در دیه، مربوط به فرضی است که شخصی مرتکب قتل نفس انسان محقون‌الدمی میشود، اما این شخص، پیش از آنکه ولیدم بتواند حق خود را نسبت به قتل ارتکاب یافته اعمال کند، توسط فرد ثالثی به قتل میرسد. در چنین فرضی، انتقال حق دریافت دیه توسط ولیدم مقتول اول، هنگامی‌که جانی اول اموالی، جهت استیفای دیه نداشته باشد، چگونه خواهد بود؟ این پژوهش که به روش توصیفی-تحلیلی انجام شده و نشان میدهد، ولیدم مقتول اول با توجه به نظریه «انتقال حق بر قصاص و دیه» که مبتنی بر تعیین مجاری مختلف برای پرداخت دیه است، و نظریه «غصب نمودن حق اعمال قصاص و دیه» که مبتنی بر قاعده اتلاف قابل‌تبیین میباشد، و همچنین براساس نظریه «تقدم زمانی در استحقاق دیه» و نیز مبتنی بر ماده 452 ق.م.ا، در حق شخصی بودن دیه و با توجه دیدگاه آیت‌الله خامنه‌ای بر ترکه بودن دیه، نسبت به دریافت دیه از ولیدم مقتول ثانی، اولویت دارد. نتیجه اینکه چنانچه ولیدم مقتول ثانی پیش از احقاق حق ولیدم مقتول اول بخواهد، جانی را قصاص کند، باید دیه را از اموال خود به ولیدم مقتول اول بپردازد و اگر بخواهد دیه از جانی دریافت نماید، آن را باید به ولیدم مقتول اول بپردازد؛ زیرا حق وی بر دریافت دیه عارضی محسوب میشود. به‌ویژه آنکه دیه دریافتی، ترکه جانی اول بوده و پرداخت دیون، مقدم بر حق وراث است.
کلیدواژه‌ها

موضوعات


1.      آل طه، سیدهاشم؛ حاجی‌آبادی، احمد (1397). «تأملی در نظریه تعیینی بودن حق قصاص در قتل عمد» مجله: پژوهش‌های فقهی.  14 (4): 799- 819.
2.     اسدی، بهنام. (1397). «اتلاف حکمی و موضوعی در حقوق ایران». قانون یار، (8): 555-577.
3.     احمری، حسین؛ کریمی، ابراهیم (1396). «تأثیر رضایت جانی در پرداخت فاضل دیه (نقدی بر ماده 360 ق.م.ا)». مطالعات فقه و حقوق اسلامی. 9 (16): 53-88.
4.     بهمنی، محمد؛ شانای، مالک‌نژاد (1391). «جنبه‌های تنبیهی مسئولیت ناشی از غصب». تحقیقات حقوق تطبیقی ایران و بین‌الملل. (5) 17: 27-58.
5.     حسینی‌عاملی، سیدمحمدجواد (بی­تا). مفتاح الکرامه، بیروت: دار احیاء التراث العربی.
6.     خامنه­ای، سیدعلی (بی‌تا). جلد دوم رساله آموزشی. پایگاه اطلاع‌رسانی دفتر حفظ و نشر آثار آیت‌الله خامنه­ای.
7.     خداداده، منیژه؛ الهیان، مجتبی (1396). «ممکن‌الحصول و صدق اتلاف». مطالعات علوم اجتماعی. 3 (1): 1-9.
8.     خمینی، سید روح الله (بی‌تا). تحریر الوسیله. تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثارامام خمینی (ره).
9.     رحمانی محمد (1376). قواعد فقهی (5) «قاعده اتلاف». فقه اهل البیت (ع). (11 و12): 82-95.
10.  الزُّحَیْلِیّ أ.د. وَهْبَة (بی‌تا). الفِقْهُ الإسلامیُّ وأدلَّتُهُ. دمشق: دارالفکر. الطَّبعة الثَّانیة عشرة.
11.   ساداتی، سید محمدمهدی؛ صباحی، محمدصادق (1401). «امکان‌سنجی رجوع عاقله به جانی در فقه امامیه و قانون مجازات اسلامی». مجله مطالعات تطبیقی فقه و اصول مذاهب. 5 (9): 128-151.
12.  سبزواری، سید عبدالاعلی (بی­تا). مهذب الاحکام فی بیان حلال و الحرام. قم: دارالتفسیر.
13.  شریفی، علی؛ حاجی‌آبادی، احمد (1400). «کاوشی نو در ماهیت دیه از منظر فقه اسلامی». مجله: پژوهش‌های فقهی. 17 (2): 357-382.
14.  شمس‌ناتری، محمدابراهیم؛ کلانتری، حمیدرضا (1388). «سقوط مجازات قصاص به سبب تملک حق قصاص». فقه و اصول، (82): 71-97.
15.  شهید اول (1388). لمعه الدمشقیه. ترجمه شیروانی. بیروت: نشر دارالفکر. چاپ سی‌وهفتم.
16.  شهیدثانی، زین‌الدین الجبعی العاملی (1365). شرح لمعه دمشقیه. قم. ناشر: مکتب الاعلام الاسلامی. چاپ دوم. دو جلدی.
17.  شیخ طوسی، محمد بن حسن (1368). قم: قدس محمدی.
18.  شیخ طوسی، محمد بن حسن. (1414ق). قم: دفتر انتشارات اسلامی.
19.  صافی گلپایگانی، لطف‌الله. (1385). جامع الاحکام. قم: دفتر تنظیم و نشر آثار آیت‌الله صافی‌گلپایگانی.
20. غضنفری، علی؛ محمد، نبیل‌آغا (1393). «عفو از قصاص در متون فقهی مذاهب اسلامی». مطالعات تقریبی مذاهب اسلامی. 9 (36): 58-69.
21.  فاضل هندی (1405ق). کشف‌اللثام. قم: منشورات مرعشی نجفی.
22. فصیحی‌زاده، علیرضا؛ سمیه، سعیدی (1395). «تحلیل انتقادی جایگاه «دیه» براساس ترتیب عقلانی روش‌های جبران خسارت». مطالعات فقه و حقوق اسلامی. 8 (15): 225-246.
23. مختاری، زهرا؛ هاشمی‌خانعباسی، سیدعلی (1397). «بررسی نظریه کیفر قصاص در فقه و حقوق با استناد به آیات قصاص». فقه و تاریخ تمدن، 55: 109-124.
24. مرادی، حسن (1396). «تبدیل قصاص در حقوق کیفری ایران». حقوق کیفری، 6 (21): 73-114.
25. محقق‌حلی، جعفر بن حسن (1409).  شرایع الاسلام فی المسائل الحلال و الحرام. تهران: چاپ صادق شیرازی.
26. محقق‌حلی، جعفر بن حسن (1410ق). المختصر النافع. تهران: مؤسسه البعثه.
27. ملکی، فائزه؛ حائری، محمدحسن؛ فخعلی، محمدتقی (1391). «پژوهشی در سیر تاریخی تنقیح مناط در فقه امامیه». مطالعات اسلامی فقه و اصول. 44 (91): 169-143.
28. میرمدرس، سید موسیف (1392). «مفهوم و ماهیت دیه از منظر فقه و حقوق اسلامی». کاوشی نو در فقه اسلامی. 20 (77): 24-52.
29. نخعی، الهه؛ کیخا، محمدرضا (1399). «تحلیل حق اولیاء دم در فرض کشته شدن عمدی قاتل». مجله فقه و مبانی حقوق اسلامی، 53 (1): 195-212.
30. نجفی، محمدحسن (1432ق). جواهرالکلام. بیروت: دار احیاء التراث العربی. چاپ هفتم.
31.  نقدی دورباطی، مریم؛ حسینی، منصوره (1397). «بررسی فقهی موانع قصاص نفس در حقوق موضوعه ایران و کشورهای اسلامی». کنفرانس ملی اندیشه‌های نوین و خلاق در مدیریت. حسابداری، مطالعات حقوقی و اجتماعی. زیر نظر دانشگاه آزاد اسلامی واحد زرقان و مؤسسه آموزش عالی علامه خویی. دوره نخست.
32. وزیری، مجید؛ براتی، مهدی (1395). « قاعده وزر در آثار مجازات». تحقیقات جدید در علوم انسانی. سال دوم. (3): 83-98.