پژوه نامه فقه و علوم اسلامی

پژوه نامه فقه و علوم اسلامی

الهیات رهایی‌بخش شیعی در مواجهه با تمدن تجددی غرب براساس رویکرد تمدنی حضرت آیت‌الله‌العظمی خامنه‌ای (مدظله‌العالی)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 عضو هیأت علمی گروه علوم سیاسی دانشگاه مازندران، بابلسر، ایران
2 مدرس دانشگاه و پسادکتری گروه علوم سیاسی دانشگاه مازندران، بابلسر، ایران
10.22034/rjfis.2025.569092.1242
چکیده
مواجهه با تمدن تجددی غرب که در تلاش است تا هژمونی خود را در ابعاد مختلف بر عرصه جهانی بیفزاید، امری اجتناب‌ناپذیر می‌باشد. ازآنجاکه بخش مهمی از دل‌مشغولی آیت‌الله خامنه‌ای جست‌وجوی بدلی برای تجدد غربی و تمدن برآمده از آن بوده، پرسش اصلی چنین است که نحوه مواجهه نظریه تمدنی ایشان با پروبلماتیک تمدن تجددی غرب را در بستری از الهیات رهایی‌بخش اسلامی [شیعی] چگونه می‌توان درک کرد و الگوی بدیل آن را با چه ملاحظاتی می‌توان مفهوم‌بندی ساخت؟ ازاین‌رو با بهره‌مندی از تئوری فرانسوا توال در کتاب ژئوپولیتیک شیعه و با استفاده از روش توصیفی- تحلیلیِ موردی و گردآوری داده به ‌شیوه اسنادی (کتابخانه‌ای) و همچنین رهیافت انتقادی، یافته‌ها چنین است: الهیات رهایی‌بخش شیعی بر دفع سلطه‌گری و نفی سلطه‌پذیری تأکید داشته است. دل‌مشغولی معظم‌له، نخست طرح الگوی بومی برای توسعه با عنوان الگوی اسلامی- ایرانی پیشرفت، و دیگری ارائه الگویی برای یک تمدن جدید به‌نام تمدن نوین اسلامی می‌باشد که مهم‌ترین ملاحظات آن در مواجهه با دشواره تمدن تجددی غرب، با دوگانه تقابلی «اسلام- استکبار» قابل‌درک است. بیانیه گام دوم، جوهره این مرزگذاری محسوب شده و نظریه نظام انقلابی ایشان، متضمن توجه به علم و فناوری، ثروت و عدالت و همچنین معنویت و اخلاق با داشتنِ باور به مواضع اسلامی و انقلابی می‌باشد.
کلیدواژه‌ها

موضوعات


1.     قرآن کریم
2.     نهج‌البلاغه
3.     ابن شعبه ‌الحرّانی، حسن ‌(1363). تحف‌العقول عن آل‌الرسول. تصحیح علی‌اکبر غفاری. قم: مؤسسه انتشارات اسلامی.
4.     اخوان، محمدجواد؛ ناقدی، امیرعلی؛ خاکی، محسن؛ سلامی‌پوریان، محمدمهدی وآذرنوش، مهدی (1398). انقلاب در گام دوم: شرح و تبیین بیانیه رهبر معظم انقلاب اسلامی به مناسبت 40 سالگی انقلاب کبیر ایران. تهران: دیدمان.
5.     اکرمی‌نیا، محمد (1398). بیانیه گام دوم در قاب راهبردی در [درآمدی بر بیانیه گام دوم انقلاب اسلامی]. سازمان عقیدتی سیاسی آجا. صفحات 59-21.
6.     بابایی، حبیب‌الله (1393). کاوش‌های نظری در الهیات و تمدن. قم: پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی.
7.     پارسانیا، حمید (1389). پیشرفت اسلامی و مدیریت تدارکات‌چی مآبانه علم در [نشست اندیشه‌های راهبردی الگوی اسلامی- ایرانی پیشرفت]. تهران: پیام عدالت.
8.     ترخان، قاسم (1396). جهان‌شناسی اسلامی [در منظومه فکری آیت‌الله خامنه‌ای: نظام بینشی، منشی و کُنشی]. عبدالحسین خسروپناه و جمعی از نویسندگان. تهران: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.
9.     توال، فرانسوا (1383). ژئوپولیتیک شیعه، ترجمه کتایون باصر، تهران: ویستار.
10.  تشیع، مقاومت و انقلاب. (1362). [مجموعه مقالات کنفرانس بین‌المللی دانشگاه تل‌آویو]. ترجمه جمعی از مترجمان اداره کل مطبوعات و رسانه‌های خارجی (وابسته به معاونت امور بین‌الملل وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی). بی‌جا: بی‌نا.
11.   حقیقت، سیدصادق (1394). روش‌شناسی علوم سیاسی. قم: دانشگاه مفید.
12.  خامنه‌ای، سیدعلی (1397). رهنامه امین: غرب‌شناسی. تهران: دفتر حفظ و نشر آثار مقام معظم رهبری.
13.  خامنه‌ای، سیدعلی (1393). دوران جدید عالم. تهران: دفتر حفظ و نشر آثار مقام معظم رهبری.
14.  خامنه‌ای، سیدعلی (1397). بیانیه گام دوم انقلاب خطاب به ملت ایران. برگرفته از سایت رسمی آیت‌الله خامنه‌ای: (https://farsi.khamenei.ir).
15.  خامنه‌ای، سیدعلی (1390). «بیانات در دیدار دانشجویان کرمانشاه». برگرفته از سایت رسمی آیت‌الله خامنه‌ای: (https://farsi.khamenei.ir).
16.  خامنه‌ای، سیدعلی (1390). «بیانات در خطبه‌های نماز جمعه تهران». برگرفته از سایت رسمی آیت‌الله خامنه‌ای: (https://farsi.khamenei.ir).
17.  خامنه‌ای، سیدعلی (1384). «بیانات در دیدار رئیس جمهور و اعضای هیأت دولت». برگرفته از سایت رسمی آیت‌الله خامنه‌ای: (https://farsi.khamenei.ir).
18.  خامنه‌ای، سیدعلی (1379). «بیانات در خطبه‌های نماز جمعه تهران». برگرفته از سایت رسمی آیت‌الله خامنه‌ای: (https://farsi.khamenei.ir).
19.  خامنه‌ای، سیدعلی (1374). «در مراسم ششمین سالگرد رحلت امام خمینی(ره)». برگرفته از سایت رسمی آیت‌الله خامنه‌ای: (https://farsi.khamenei.ir).
20. خامنه‌ای، سیدعلی (1374). «بیانات در دیدار رئیس جمهور و اعضای هیأت دولت». برگرفته از سایت رسمی آیت‌الله خامنه‌ای: (https://farsi.khamenei.ir).
21.  خامنه‌ای، سیدعلی (1374). «بیانات در خطبه‌های نماز جمعه». برگرفته از سایت رسمی آیت‌الله خامنه‌ای: (https://farsi.khamenei.ir).
22. خامنه‌ای، س.ع (1373). «بیانات در دیدار زائرین و مجاورین حرم مطهر رضوی». برگرفته از سایت رسمی آیت‌الله خامنه‌ای: (https://farsi.khamenei.ir).
23. خامنه‌ای، سیدعلی (1377). «بیانات در دیدار جمعی از روحانیون». برگرفته از سایت رسمی آیت‌الله خامنه‌ای: (https://farsi.khamenei.ir).
24. خامنه‌ای، سیدعلی (1370). «بیانات در دیدار جمعی از فرماندهان سپاه». برگرفته از سایت رسمی آیت‌الله خامنه‌ای: (https://farsi.khamenei.ir).
25. خامنه‌ای، سیدعلی (1368). «خطبه‌های نماز جمعه تهران». برگرفته از سایت رسمی آیت‌الله خامنه‌ای: (https://farsi.khamenei.ir).
26. خامنه‌ای، سیدعلی (1368). «بیانات در دیدار وزیر مسئولان وزارت امور خارجه و رؤساى نمایندگی‌هاى جمهورى اسلامى ایران در خارج از کشور». برگرفته از سایت رسمی آیت‌الله خامنه‌ای: (https://farsi.khamenei.ir).
27. خوشدونی، مهدی؛ حسینی فاضل، سیدمرتضی؛ زمانی محجوب، حبیب و کاظم‌زاده مزرعه، هادی (1402). تمدن نوین اسلامی و ولایت فقیه. قم: پژوهشگاه علوم انسانی امام صادق (ع).
28. خمینی، سیدروح‌الله (1361). صحیفه نور (مجموعه رهنمودهای امام خمینی(ره)). جلد شش. تهران: مرکز مدارک فرهنگی انقلاب اسلامی.
29. خمینی، روح‌الله (1387). امامت و انسان کامل از دیدگاه امام خمینی (ره). تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی (ره).
30. رجبی، علی‌اصغر (1400). تمدن نوین اسلامی؛ چالش‌ها و راهبردها. قم: دفتر نشر معارف.
31.  طباطبایی، سیدمحمدحسین (1388). شیعه در اسلام. قم: صدرا.
32. عبدالملکی، هادی؛ نظامی‌پور، قدیر و عشایری، طاها (1397). « نظریه گذار تمدنی به‌مثابه راهبردی برای تحقق تمدن نوین اسلامی با تأکید بر بیداری اسلامی». مطالعات بنیادین تمدن نوین اسلامی. 1 (1): 151-115.
33. عنایت، حمید (1362). تفکر نوین سیاسی اسلام. تهران: امیرکبیر.
34. غلامی، رضا (1396). فلسفه تمدن نوین اسلامی. تهران: سوره مهر.
35. فاضلی‌نیا، نفیسه (1391). ژئوپولیتیک شیعه و نگرانی غرب از انقلاب اسلامی. قم: شیعه‌شناسی.
36. کمالی، مسعود (1381). جامعه مدنی، دولت و نوسازی در ایران معاصر. ترجمه کمال پولادی. تهران: مرکز بازشناسی اسلام و ایران.
37. ماهنامه کیهان فرهنگی [مطبوعات] (1372). «یادداشت از کارستن کوپله». شماره 103.
38. میرباقری، سیدمحمدمهدی (1398). عصر جدید: خوانشی از مفاهیم و راهبردهای بیانیه گام دوم. قم: تمدن نوین اسلامی.
39. وحدت، فرزین (1395). رویارویی فکری ایران با مدرنیت. ترجمه مهدی حقیقت‌خواه، تهران: ققنوس.
40. Algar, H. (1969). Religion and State in Iran 1785-1906: The Role of the Ulama in the Qajar Period. Berkely: University of California Press.
41. Dabashi, H. (2008). Islamic Liberation Theology Resisting the Empire, New York. London: Routledge.
42. Dabashi, H. (2005). Theology of Discontent: The Ideological Foundation of Islamic Revolution in Iran. New Brunswick Transation, by Routledge.
43. Elias, F. (2023). Shi’ite Geopolitics and the Challenge of Regional and International Varibles. In[The Hawza and the State]. Amman: Friedrich-Ebert-Stiftung.
44. Foucault, Michel (1970). The Order of Things, USA. New York: Pantheon Books. ISBN 0-415-26737-4.
45. Foucault, Michel (1994). The Order of Things: An Archaeology of the Human Sciences. USA, New York: Vintage (Reissue edition).
46. Lambton, k.s(1987). The Tobacco Régie: a Prelude to Revolution, in Qajar Iran. London: Tauris.
47. Modarressi, H. (1993). Crisis and Consolideation in The Formative Period of Shi”it Islam, U.S.A: Princeton University Press.
48. Rubenstein, R. l.(1985). The political Significance of Latin American Liberation Theology. International Journal on World Affaird. Vol.148, No.3, PP41-55.