پژوه نامه فقه و علوم اسلامی

پژوه نامه فقه و علوم اسلامی

الگوی استعمارستیزی در اندیشه فقهی- سیاسی حضرت آیت‌الله‌العظمی خامنه‌ای (مدظله‌العالی) و تمایز آن با الگوی استعمارستیزی سید قطب

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانش آموخته حوزه علمیه قم و عضو هیئت علمی پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی
2 دانش آموخته سطح 3 حوزه و دانشیار معلم آموزش و پرورش
10.22034/rjfis.2025.569186.1243
چکیده
این مقاله با رویکردی تطبیقی، به بررسی الگوهای استعمارستیزی در اندیشه فقهی- سیاسی آیت‌الله خامنه‌ای و سید قطب می‌پردازد. پرسش اصلی پژوهش آن است که تمایزات بنیادین این دو الگو در مواجهه با استعمار و سلطه غربی چیست و آیا می‌توان از تأثیر مستقیم اندیشه‌های سید قطب بر دیدگاه‌های استعمارستیزانه آیت‌الله خامنه‌ای سخن گفت؟
روش تحقیق، تحلیل محتوای ضمنی و مقایسه تطبیقی مواضع فکری و عملی این دو متفکر در متون اصلی و منابع معتبر ثانویه است. یافته‌ها نشان می‌دهد که سید قطب در بستر جغرافیایی مصرِ تحت سلطه استعمار و در مواجهه با دولت‌های ملی‌گرای سکولار، گفتمان استعمارستیزی خود را بر پایه مفاهیمی چون «جاهلیت مدرن» حاکمان جهان اسلام و غرب و «جهاد تهاجمی» بنا نهاد و بر طهارت عقیدتی جهان اسلام و مرزبندی فرهنگی با غرب تأکید داشت. در مقابل، آیت‌الله خامنه‌ای در بستر ایرانِ پیش و پس از انقلاب اسلامی و در مواجهه با سلطه ترکیبی (سخت و نرم) غرب، الگوی «استعمارستیزی تمدنی» را با تکیه بر فقه حکومتی، ولایت فقیه، نظام‌سازی اسلامی، مردم‌گرایی دینی، اقتصاد مقاومتی و جهاد تبیین نهادینه ساخت.
نتیجه‌گیری پژوهش حاکی از آن است که زمینه‌های اعتقادی و تاریخی نقش تعیین‌کننده‌ای در سطح و شیوه تحقق استعمارستیزی در اندیشه و عمل سیاسی این دو متفکر داشته‌اند. به‌گونه‌ای که سید قطب نماینده الگوی جنبش انقلابی و جهادی مبتنی بر آموزه‌های اهل سنت، و آیت‌الله خامنه‌ای نماینده الگوی نظام‌سازی و تقابل تمدنی نرم (و درصورت لزوم دفاع سخت) مبتنی بر آموزه‌های شیعی و مشترک اسلامی است. این الگو در میدان مقاومت اسلامی در برابر سلطه استعماری، مورد پذیرش و عمل برخی خطوط مقدم مقاومت شیعه و سنی، به‌ویژه با محوریت جمهوری اسلامی ایران، قرار گرفته است. درخصوص شبهه تأثیرپذیری مستقیم آیت‌الله خامنه‌ای از اندیشه‌های سید قطب نیز یافته‌ها نشان می‌دهد که اگرچه تأثیرپذیری یا الهام‌گیری از شرایط و زمینه‌های فکری برای هر اندیشمندی امری محتمل است، اما این تأثیر در حدی محدود بوده و مبانی اعتقادی، شرایط تاریخی و جغرافیایی خاص، و همراهی با امام خمینی (ره) در انقلاب اسلامی، موجب تقویت استقلال الگوی استعمارستیزی آیت‌الله خامنه‌ای شده است.
کلیدواژه‌ها

موضوعات


1.     قرآن کریم
2.     آقا محمدی، مرتضی (1401). علل تأثیرگذاری سید قطب بر حرکت‌های اسلامی معاصر. فصلنامه مطالعات سیاست‌گذاری تحول، 1 (1): 1-24.
3.     اسپوزیتو، ج. ا (1398). آینده اسلام (م. امینی، مترجم). تهران: انتشارات ثالث.
4.     الخطیب، معتز (1402). تأثیر سید قطب بر تفکر اسلامی - ایرانی معاصر. ترجمه: رامین حسین‌آبادیان. بازیابی‌شده از : https://shouba.ir
5.     الکسیس، کارل (1409ق). الانسان ذلک المجهول. ترجمه: شفیق اسعد فرید. بیروت: مکتبة المعارف.
6.     پاینده، ابوالقاسم (1382). نهج‌الفصاحه. تهران: دنیای دانش. دو جلد.
7.     جمالی، مصطفی؛ کوثری، علی‌اصغر؛ قربان‌زاده، مهدی (1387). نهضت نرم‌افزاری از نگاه مقام معظم رهبری. قم: پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی.
8.     خسروپناه، عبدالحسین (1396). منظومه فکری آیت‌الله خامنه‌ای، جلد دوم. تهران: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.
9.     خلف‌زاده، رشید؛ خویید، حسن؛ شریفی، منوچهر (1400). راه‌های مقابله با نفوذ فرهنگی دشمن از منظر مقام معظم رهبری. فصلنامه علمی مطالعات دفاع مقدس، 7 (1).
10.  خمینی، روح‌الله (1392). تحریرالوسیله. جلد یک. تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی (ره). چاپ سوم.
11.   روحی، نبی‌الله؛ سلطانی، مصطفی؛ فرمانیان، مهدی (1401). بررسی تطبیقی بنیان‌های فکری تمدن اسلامی در اندیشه حضرت آیت‌الله خامنه‌ای و سید قطب. فصلنامه مطالعات راهبردی ناجا. (24): 5- 52.
12.  سید قطب (1979م). معالم فی الطریق. بیروت: دارالشروق. چاپ ششم.
13.  سید قطب (1992م). الإسلام و مشکلات الحضارة. بیروت: دارالشروق. چاپ یازدهم.
14.  سید قطب (1387). فی ظلال القرآن. ترجمه: مصطفی خرمدل. جلد اول. تهران: نشر احسان.
15.  سعیدی‌پور، سعید؛ سادات‌سنجقی، محمدابراهیم؛ شیرازی، حسن (1394). الگوی حکومت مردم‌سالار دینی مبتنی بر بیانات مقام معظم رهبری. فصلنامه مدیریت اسلامی، 23 (3).
16.  فوکویاما، فرانسیس (1393). پایان تاریخ و آخرین انسان. ترجمه: عباس عربی و زهره عربی. تهران: نشر سخن‌کده.
17.  قربانی، زین‌العابدین (1386). علل پیشرفت اسلام و انحطاط مسلمین. تهران: نشر فرهنگ اسلامی.
18.  خامنه‌ای، سید علی (1392). طرح کلی اندیشه اسلامی در قرآن. تهران: نشر صهبا.
19.  بیانیه گام دوم انقلاب (1397). منتشرشده در پایگاه اطلاع‌رسانی مقام معظم رهبری.
20. خامنه‌ای، سید علی (17/04/1377). بیانات در دیدار با دانشجویان.
21.  خامنه‌ای، سید علی (22/02/1379). بیانات در دیدار با دانشجویان.
22. خامنه‌ای، سید علی (22/07/1379). بیانات در دیدار با دانشجویان
23. خامنه‌ای، سید علی (09/09/1379). خطبه‌های نماز جمعه تهران.
24. خامنه‌ای، سید علی (01/03/1381). بیانات در دیدار با دانشجویان.
25. خامنه‌ای، سید علی (15/05/1382). بیانات در دیدار با دانشجویان.
26. خامنه‌ای، سید علی (11/09/1382). بیانات در دیدار با اعضای شورای عالی انقلاب فرهنگی.
27. خامنه‌ای، سید علی (12/02/1384). بیانات در دیدار با ایثارگران و خانواده‌های شهدای استان کرمان.
28. خامنه‌ای، سید علی (11/08/1387). بیانات در مصاحبه با پایگاه اطلاع‌رسانی KHAMENEI.IR.
29. خامنه‌ای، سید علی (29/03/1388). خطبه‌های نماز جمعه تهران.
30. خامنه‌ای، سید علی (16/06/1390). بیانات در دیدار با کارآفرینان.
31.  خامنه‌ای، سید علی (20/07/1390). بیانات در دیدار با مردم کرمانشاه.
32. خامنه‌ای، سید علی (25/07/1390). بیانات در دیدار با اعضای مرکز الگوی اسلامی ایرانی پیشرفت.
33. خامنه‌ای، سید علی (17/12/1391). بیانات در دیدار با اعضای مجلس خبرگان رهبری.
34. خامنه‌ای، سید علی (19/09/1392). بیانات در دیدار با اعضای شورای عالی انقلاب فرهنگی.
35. خامنه‌ای، سید علی (21/12/1393). بیانات در دیدار با اعضای مجلس خبرگان رهبری.
36. خامنه‌ای، سید علی (14/03/1394). بیانات در مراسم سالگرد امام خمینی (ره).
37. خامنه‌ای، سید علی (16/04/1394). بیانات در دیدار با مسئولان نظام و سفرای کشورهای اسلامی.
38. خامنه ای، سید علی(11/05/1395) بیانات در دیدار اقشار مختلف مردم
39. خامنه‌ای، سید علی (19/09/1396). بیانات در دیدار با مردم قم.
40. خامنه‌ای، سید علی (22/11/1397). بیانیه گام دوم انقلاب.
41.  خامنه‌ای، سید علی (14/03/1398). بیانات در مراسم سالگرد امام خمینی (ره).
1.     Esposito, J. L. (2010). The Future of Islam. New York: Oxford University Press.
2.     Pande, B. N. (1987). History in the Service of Imperialism. New Delhi: Government of India Publications Division.