پژوه نامه فقه و علوم اسلامی

پژوه نامه فقه و علوم اسلامی

واکاوی تطبیقی الگوی حکمرانی اسلامی از منظر حضرت آیت‌الله‌العظمی خامنه‌ای (مدظله‌العالی) و خاورپژوهان: مطالعه موردی مدخل «حکمرانی» دایرةالمعارف پرینستون اندیشه سیاسی در اسلام

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
دانش آموخته دکتری علوم قرآن و حدیث، دانشگاه قرآن و حدیث، قم، ایران.
10.22034/rjfis.2025.569189.1244
چکیده
حکمرانی یکی از محوری‌ترین دغدغه‌های علمی و راهبردی جوامع معاصر است. حکمرانی اسلامی نیز به‌عنوان الگویی متمایز و ریشه‌دار در اندیشه سیاسی اسلام مورد توجه اندیشمندان مسلمان و خاورپژوهان بوده است. این پژوهش با روش توصیفی- تحلیلی، درصدد پاسخ‌گویی به این پرسش است: الگوی حکمرانی اسلامی از منظر آیت‌الله خامنه‌ای تعریف می‌شود و دیدگاه‌های خاورپژوهان در این زمینه چگونه ارزیابی می‌گردد؟ محدوده مطالعه آثار خاورپژوهان، مدخل «حکمرانی» در دایرةالمعارف پرینستون اندیشه سیاسی در اسلام است. از دیدگاه معظم‌له، «حکمرانى در منطق اسلام از بُن و بنیاد با حکمرانى‌هاى رایج جهان متفاوت است؛ نه شبیه سلطنت است، نه شبیه ریاست‌جمهورى‌هاى امروز دنیا، نه شبیه فرماندهى‌ها است، نه شبیه رؤساى کودتاگر است». بر این اساس، پژوهش حاضر ابتدا ویژگی‌های متمایز الگوی حکمرانی اسلامی همچون پیوند وثیق میان معنویت، عقلانیت، عدالت و مردم‌سالاری دینی را تبیین می‌کند. سپس با نقد رویکردهای تقلیل‌گرایانه و نگاه‌های فرقه‌شناختی خاورپژوهان به پدیده حکمرانی اسلامی، نشان می‌دهد که یافته‌های خاورپژوهان قادر به درک ماهیت و کارکردهای تمدنی حکمرانی اسلامی نیستند. نوشتار حاضر با تأکید بر الگوی قرآن‌بنیان حکمرانی اسلامی در چارچوب اندیشه‌های آیت‌الله خامنه‌ای، بر اهمیت احیای این گفتمان در عرصه نظریه‌پردازی و سیاست‌گذاری تأکید می‌ورزد.
کلیدواژه‌ها

موضوعات


1.     قرآن کریم.
2.     ابن‌أثیر، مبارک‌ بن محمد (1420). معجم جامع الأصول فی أحادیث الرسول. تحقیق: بشیر محمد عیون،‌ بیروت: دار الفکر.
3.     ابن‌منظور، محمد بن مکرم (1410). لسان العرب. بیروت: دار صادر.
4.     ارسطا، محمدجواد و دیگران (1398). حکمرانی شایسته از منظر قرآن کریم. قم: مکث اندیشه.
5.     خامنه‌ای، سیدعلی. بیانات: 12/04/1366.
6.     خامنه‌ای، سیدعلی. بیانات: 04/۱۲/1377.
7.     خامنه‌ای، سیدعلی. بیانات: 16/01/1378.
8.     خامنه‌ای، سیدعلی. بیانات: 26/۱۲/1379.
9.     خامنه‌ای، سیدعلی. بیانات: 9/1/1381.
10.  خامنه‌ای، سیدعلی. بیانات: 29/۰۴/1388.
11.   خامنه‌ای، سیدعلی. بیانات: 15/۰۹/1388.
12.  خامنه‌ای، سیدعلی. بیانات: 16/۰۵/1391.
13.  خامنه‌ای، سیدعلی. بیانات: 14/3/1393.
14.  خامنه‌ای، سیدعلی. بیانات: 21/۱۲/1393.
15.  خامنه‌ای، سیدعلی. بیانات: 07/۰۶/1397.
16.  خامنه‌ای، سیدعلی. بیانات: 05/04/1403.
17.  خامنه‌ای، سیدعلی. بیانات: 16/۰۶/1404.
18.  حاکم نیشابوری، محمد بن عبدالله (1411). المستدرک علی الصحیحین. تحقیق: مصطفی عبدالقادر عطا. بیروت: دار الکتب العلمیه.
19.  رحیم پور ازغدی، حسن (1375). «عرف و مصلحت در ترازوی حکومت اسلامی». کتاب نقد.
20. رضایی اصفهانی، محمدعلی (1404). تحول در علوم انسانی بر اساس قرآن با تأکید بر اندیشه‌های آیت‌الله خامنه‌ای (مدظله‌العالی). قرآن و علم. 19(36): 12-36.
21.  سیدمرتضی، علی‌بن‌حسین‌بن موسی (1405). الرسائل المرتضی. تحقیق: سیداحمد حسینی أشکوری و سیدمهدی رجائی. قم: دارالقرآن الکریم.
22. شیخ صدوق، محمد بن علی (1416). التوحید. قم: جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.
23. شیخ مفید، محمدبن‌محمدبن‌نعمان (1414). النکت الإعتقادیة، بیروت: دارالمفید. قم: موسسة آل‌البیت لاحیاء التراث.
24. صدر، سیدمحمدباقر (1433). دروس فی علم الاصول. الحلقة الثانیة. بیروت: العارف للمطبوعات.
25. طباطبائی‌، سیدمحمدحسین (1374). ترجمه تفسیر المیزان. قم: جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.
26. طوسی، محمدبن حسن (1411). التّبیان فی تفسیر القرآن. بیروت: احیاء التراث العربی.
27. عالی، محمدباقر، غضنفری، مهدی، پورصادق، ناصر، پورعزت، علی اصغر  (1403). «تعریف حکمرانی (فراترکیبِ چیستی حکمرانی)». فصلنامه علمی حکمرانی متعالی. 5(2): 63-89.
28. عالیخانی، بابک (1382). دین زردشتی از نظرگاه جاویدان خرد؛ خرد جاویدان (مجموعه مقالات همایش نقد تجدد از دیدگاه سنت گرایان معاصر). تهران: مؤسسه تحقیقات و توسعه علوم انسانی. مؤسسه چاپ و انتشارات دانشگاه تهران.
29. عمید، حسن (1389). فرهنگ فارسی عمید. تهران: راه رشد.
30. غزالی، محمد. (1415). المستصفی. بیروت: دارالکتب الإسلامیة.
31.  کلینی، محمد بن یعقوب (1429). الکافی. قم: دارالحدیث.
32. لاریجانی، علی (1403). عقل و سکون در حکمرانی. تهران: دانشگاه تهران.
33. لک‌زایی، نجف، اکبری معلم، علی، حدادی، محسن (1403). «موضوع شناسی فقهی حکمرانی دینی». فصلنامه دین و قانون. 12(43): 51-78.
34. ماوردی، علی بن محمد (1386). الأحکام السلطانیة. قاهره: مطبعه مصطفی البابی الحلبی.
35. معین، محمد (1378). فرهنگ فارسی معین. تهران: امیرکبیر.
36. World Bank Institute (2018). Governance. data: Web-interactive inventory of datasets and empirical tools. Washington D.C. , Available at: http://www.worldbank.org/wbi/governance/govdatasets/index.html.
37. Rabb, I. (2013). ”Governance”, The Princeton Encyclopedia of Islamic Political Thought, Princeton University Press.