پژوه نامه فقه و علوم اسلامی

پژوه نامه فقه و علوم اسلامی

مفهوم‌شناسی منظومه واژگان قرآنی در رابطه با شناخت دشمن از دیدگاه حضرت آیت‌الله‌العظمی خامنه‌ای (مدظله‌العالی): بررسی موردی اصطلاحات «استکبار و استضعاف»، «طاغوت»، «جاهلیت»، «عدو» و «ارتجاع»

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
استادیار گروه علوم قرآن وحدیث، دانشگاه شاهد، تهران، ایران
10.22034/rjfis.2025.569607.1246
چکیده
انتخاب و چینش واژگان در قرآن، بخشی از اعجاز بیانی آن به‌شمار می‌آید و مفهوم‌شناسی واژگان قرآنی در فرمایشات آیت‌الله خامنه‌ای با توجه به اشراف ایشان در مفاهیم قرآنی و تاریخ اسلام، نقش به‌سزایی در کسب آگاهی و برداشت واقعی و صحیح از معارف قرآن دارد. ازاین‌رو در این پژوهش که به روش توصیفی - تحلیلی صورت گرفته، مفهوم‌شناسی منظومه 6 واژه قرآنی «استکبار و استضعاف»، «طاغوت»، «جاهلیت»، «عدو» و «ارتجاع» در فرمایشات آیت‌الله خامنه‌ای مورد بررسی قرار گرفته است. نتایج حاصله نشانگر آن است که ایشان درباره هر واژه پس از بیان مختصر معنای لغوی آن، به تبیین جایگاه آن در قرآن و روایات پرداخته، مصادیق آن‌زمانی و این‌زمانی آن‌ها را با ذکر شاخص‌ها و ارائه راهکارهای مقابله با آن‌ها معرفی می‌کنند. ارتباط منظومه‌ای میان این واژگان، جهان‌شمولی، مکان‌شمولی و زمان‌شمولی، تحقق آن‌ها در سطوح مختلف افراد، گروه‌ها و حکومت‌ها، پیدایش آن‌ها به جهت عدم حکمرانی دین، اشتراک در مصادیق امروزی آن‌ها همچون آمریکا، رابطه تقابلی استضعاف با دیگر واژگان و رابطه جانشینی و یا هم‌نشینی آن‌ها و ضرورت حرکت برای رفع دوگانه استضعاف با آن‌ها، از نتایج این پژوهش است.  
کلیدواژه‌ها

1.     قرآن کریم
2.     آصفی، محمدمهدی (1428ق). فی رحاب القران. نجف: الشرق للثقافة و النشر. چاپ چهارم.
3.     ابن اثیر، محمد بن محمد (1422ق). النهایة فی غریب الحدیث والاثر. بیروت: المکتبة جهان اسلام.
4.     ابن منظور، محمد بن مکرم (1388ق). لسان العرب. بیروت: دار احیاءالتراث العربی.
5.     اعتمادی، مرضیه (1391). ارتجاع و تجدد از دیدگاه قرآن و حدیث. پایان‌نامه ارشد. تهران: دانشکده اصول الدین.
6.     امام سجاد (ع) (1392). صحیفه سجادیه. مترجم: حسین انصاریان. تهران: مرکز طبع و نشر. چاپ دوم.
7.     ایزوتسو، توشیکو (2002م). مفاهیم اخلاقی. انتشارات دانشگاه مک گیل.
8.     ایمان، محمدتقی (1388). مبانی پارادایمی روش‌های تحقیق کمّی و کیفی در علوم انسانی. قم: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه.
9.     پورفرد، مسعود و همکاران (1397). ریشه‌ها، عوامل شکل‌گیری و عاقبت طاغوت از منظر قرآن. سیاست‌پژوهی جهان اسلام. شماره دهم.
10.  راغب‌اصفهانی، حسین (1412ق). مفردات الفاظ القران. بیروت: دارالشامیة.
11.   سبحانی، جعفر (1381). کثرت‌گرایی یا پلورالیزم دینی. قم: مؤسسه امام صادق (ع).
12.  سلیمی، فاطمه و همکاران (1399). معناشناسی واژه استکبار در قرآن برپایه هم‌نشینی (مطالعه موردی کانون‌های کاربردی و تقابل معنایی). پژوهشنامه قرآن و حدیث. 13 (26): 195-224.
13.  سیدرضی، محمد بن الحسین، شریف رضی (1388). نهج‌البلاغه. مترجم: حسین انصاریان. تهران: آیین دانش.
14.  شفیعی، فاطمه (1391). دشمن‌شناسی با تکیه بر معنی‌شناسی واژه عدو در قرآن کریم. پایان‌نامه ارشد. تهران: دانشکده علوم قرآنی.
15.  شهیدی، مهدی (1388). معناشناسی واژه استکبار در قرآن کریم بر مبنای نظریه ایزوتسو. معرفت. (18): 127.
16.  طالقانی، محمود (1399). پرتوی از قرآن. تهران: شرکت سهامی نشر. چاپ چهارم.
17.  طباطبایی، محمدحسین (1352). المیزان فی تفسیر القران. بیروت: مؤسسه الاعلمی للمطبوعات.
18.  طریحی، فخرالدین (1375). مجمع البحرین و مطلع النیرین. تهران: مکتبة الرضویة. چاپ سوم.
19.  عباسی، مهدی؛ پسندیده، عباسی (1396). مفهوم‌شناسی در مفاهیم دینی با رویکرد روان‌شناختی: مراحل. 3 (6): 842.
20. عظیمی دولت‌آبادی، امیر (1399). جایگاه اقشار محروم و مستضعف در اندیشه اجتماعی امام خمینی (ره)، فصلنامه نظریه‌های اجتماعی متفکران مسلمان، 10 (2): 9471.
21.  فقهی‌زاده، عبدالهادی (1403). رهیافتی نو به مفهوم قرآنی«صبر»؛ تأملی در دیدگاه آیت‌الله خامنه‌ای در مفهوم‌شناسی «صبر»، مطالعات اجتماعی قرآن، 3 (1).
22. فیروزآبادی، محمد (1416ق). بصائر ذوی التمییز فی لطائف الکتاب العزیز. مصر: اوقاف. چاپ سوم.
23. قرائتی، محسن (1383). تفسیر نور. تهران: درس‌هایی از قرآن.
24. قرشی، علی‌اکبر (بی‌تا). قاموس قرآن. تهران: دارالکتب العلمیة.
25. مجیدی، محمدهادی (1390). جن، شیطان، روح در نگاه عارفان بزرگ. تهران: عطر یاس.
26. مجلسی، محمدباقر (1403ق). بحارالانوار الجامعة لدرر اخبار الائمة الاطهار. بیروت: دار احیاء التراث العربی.
27. مخبر، محمدحسن (1395). صاحبان انقلاب؛ واکاوی‌‌ مفهومی واژه مستضعف در کلام امام خمینی (ره). هفته‌نامه حریم امام. (10): 112.
28. مرکز فرهنگ و معارف قرآن (1383). دائرة المعارف قرآن کریم. بوستان کتاب. چاپ دوم.
29. مطهری، مرتضی (1380). ده گفتار. تهران: صدرا.
30. مکارم، ناصر (1382). تفسیر نمونه، تهران: دارالکتب الاسلامیة. چاپ بیست و چهارم.
31.  موسوی‌خمینی، روح‌الله (1368). صحیفه امام (ره). تهران: مؤسسه نشر آثار امام خمینی (ره).
32. نجفی کبوترکی، جواد (1401). مفهوم‌شناسی تحول اجتماعی و مؤلفه‌های آن از دیدگاه مقام معظم رهبری. فرهنگ پژوهش. (49).
33. نوری، حسین (1365). مستدرک الوسائل و مستنبط المسائل. لبنان: مؤسسه آل‌البیت (ع).