پژوه نامه فقه و علوم اسلامی

پژوه نامه فقه و علوم اسلامی

تحلیل تطبیقی حکمرانی خانواده در نظام حقوقی ایران و غرب در اندیشه حضرت آیت‌الله‌العظمی خامنه‌ای (مدظله‌العالی)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشیار گروه فقه و حقوق اسلامی دانشگاه امام صادق(ع)-پردیس خواهران
2 دانشجوی کارشناسی ارشد معارف اسلامی و حقوق خانواده دانشگاه امام صادق (علیه‌السلام)، پردیس خواهران.
10.22034/rjfis.2026.572998.1255
چکیده
در عصر تحوّلات اجتماعی و حقوقی، نهاد خانواده به‌عنوان سنگ‌بنای تمدن و فرهنگ با چالش‌های بنیادینی در حوزه‌ حکمرانی مواجه است. هدف این پژوهش، تحلیل ساختار و منطق حکمرانی خانواده در نظام‌های حقوقی ایران و غرب بوده و تلاش می‌کند تفاوت‌های مفهومی، نهادی و ارزشی این دو نظام را در پرتو اندیشه آیت‌الله خامنه‌ای بازخوانی کند. مقاله حاضر با بهره‌گیری از روش توصیفی ـ تحلیلی با مطالعه‌ گزاره‌های کلیدی در بیانات معظّمٌ‌له، به تبیین تفاوت‌های بنیادین در حکمرانی خانواده، نقد سیاست‌های غربی و ارائه‌ چارچوبی برای سیاست‌گذاری اسلامی در حوزه خانواده می‌پردازد. در نظام حقوقی غرب، حکمرانی خانواده معمولاً بر مبنای اصول لیبرالی، فردگرایی حقوقی و دخالت حداقلی دولت استوار بوده و منجربه شکل‌گیری سه نظام حکمرانی لیبرال، سوسیال و نئولیبرال شده است. درحالی‌که در نظام اسلامی ایران، به‌ویژه در اندیشه راهبردی آیت‌الله خامنه‌ای، خانواده به‌مثابه نهاد تمدن‌ساز، محور تربیت اجتماعی و کانون هویت زن و مرد تلقی می‌شود؛ کانونی که بر مبنای عدالت، توأم با محبّت، ایثار، گذشت و فداکاری استوار است. این تفاوت‌های بنیادین، زمینه‌ساز دو رویکرد متعارض در سیاست‌گذاری خانواده، نقش دولت و تعریف حقوق و مسئولیت‌های اعضای خانواده است. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهند اندیشه ایشان نه‌تنها ظرفیت‌های نظری لازم برای نقد الگوهای غربی را دارا می‌باشد، بلکه می‌تواند مبنای طراحی الگوی بومی حکمرانی خانواده در ایران نیز قرار گیرد.
کلیدواژه‌ها

موضوعات


1.      قرآن کریم.
2.     باقری، شهلا (1403). سیاست‌گذاری و حکمرانی در حوزه زنان و خانواده. تهران: دانشگاه علامه طباطبائی.
3.     بانکی‌پورفرد، امیرحسین (1393). زن و خانواده؛ برگرفته از بیانات آیت‌الله خامنه‌ای. تهران: انقلاب اسلامی.
4.     تقوی‌پور، محمدرضا و صلواتیان، سیاوش (1394). الگوی خانواده ترازِ اسلامی در منظومه فکری رهبر معظم انقلاب اسلامی. مطالعات راهبردی بسیج، 18(69): 37-5.
5.     حسینی، مهدی (۱۴۰۰). آسیب‌شناسی حکمرانی خانواده در ایران. فصلنامه مطالعات فرهنگی، ۲۲(۳): 45-68.
6.     خامنه‌ای، علی (1393). ابلاغیه سیاست‌های کلی جمعیت.
7.     خامنه‌ای، علی (1395). ابلاغیه سیاست‌های کلی خانواده.
8.     خامنه‌ای، علی (20/12/1375). بیانات در اجتماع زنان خوزستان.
9.     خامنه‌ای، علی (12/09/1377). بیانات در خطبه عقد.
10.  خامنه‌ای، علی (15/01/1378). بیانات در خطبه عقد.
11.   خامنه‌ای، علی (16/05/1379). بیانات در خطبه عقد.
12.  خامنه‌ای، علی (15/10/1379). بیانات در خطبه عقد.
13.  خامنه‌ای، علی (23/12/1379). بیانات در خطبه عقد.
14.  خامنه‌ای، علی (13/06/1378). بیانات در دیدار با دانشجویان بسیجی طرح ولایت.
15.  خامنه‌ای، علی (25/03/1384). بیانات در دیدار با اقشار مختلف مردم.
16.  خامنه‌ای، علی (19/08/1384). بیانات در خطبه عقد.
17.  خامنه‌ای، علی (23/03/1390). بیانات در دیدار با اعضای شورای عالی انقلاب فرهنگی.
18.  خامنه‌ای، علی (14/10/1390). بیانات در سومین نشست اندیشه های راهبردی.
19.  خامنه‌ای، علی (21/04/1391). بیانات در دیدار با شرکت کنندگان در اجلاس جهانی زنان و بیداری اسلامی.
20. خامنه‌ای، علی (23/07/1391). بیانات در دیدار با جوانان استان خراسان شمالی.
21.  خامنه‌ای، علی (06/04/1394). بیانات در دیدار با خانواده شهدا.
22. خامنه‌ای، علی (15/09/1395). بیانات در ابتدای درس خارج فقه.
23. خامنه‌ای، علی (17/02/1396). بیانات در دیدار با معلمان و فرهنگیان.
24. خامنه‌ای، علی (22/11/1397). بیانیه گام دوم.
25. خامنه‌ای، علی (24/05/1398). بیانات در دیدار با جمعی از فعالان و کارشناسان حوزه خانواده.
26. خامنه‌ای، علی (1400). نگاهی به ویژگی‌های خانواده مطلوب از منظر مقام معظم رهبری. بلاغ. 
27. خامنه‌ای، علی (21/02/1401). بیانات در دیدار با معلمان.
28. خامنه‌ای، علی (14/10/1401). بیانات در دیدار با اقشار مختلف بانوان.
29. زمانیان، مصطفی (1403). بایسته‌های حکمرانی خانواده‌محور. نشست علمی دانشکده حکمرانی دانشگاه تهران. صفحه 3. گزارش نشست.  https://www.wfrc.ac.ir/fa/cont/2504
30. شاه‌گلزاری، مهدی (1402). آسیب‌شناسی سبک زندگی غربی در خانواده با تأکید بر بیانات مقام معظم رهبری. پایان‌نامه در مقطع کارشناسی‌ارشد. مؤسسه آموزش عالی اخلاق و تربیت. قم.
31.  صادقی‌فرد، فاطمه (۱۳۹۹). نقش آموزش و پرورش در توانمندسازی خانواده‌ها. فصلنامه تعلیم و تربیت اسلامی. ۱۸(۲): 75-90.
32. طباطبایی، محمدحسین (1374). تفسیر المیزان. جلد چهارم. قم: دفتر انتشارات اسلامی.
33. کرمانی، محسن و جعفری کافی‌آباد، صابر (1402). تحلیل گفتمان سیاست‌گذاری دولت در حوزه خانواده و مقایسه آن با واقعیت جامعه. فصلنامه مطالعات فرهنگی اجتماعی حوزه. 4(8): 108-83 .
34. مطهری، مرتضی (1385). نظام حقوق زن در اسلام. تهران: انتشارات صدرا.
35. Cherlin, Andrew. J. (2009). The Marriage-Go-Round: The State of Marriage and the Family in America Today. New York: Knopf.
36. Douglas, Susan. J. (2003). The Rise of Enlightened Sexism: How Pop Culture Took Women Backwards. New York: St. Martin’s Press.
37. Esping-Andersen, Gosta. (1990). The Three Worlds of Welfare Capitalism. Princeton University Press.
38. Evans, Judith (2001). Social Policy, Education and Family Change in Western Europe. London: Routledge.
39. Foucault, Michel (2008). The Birth of Biopolitics: Lectures at the Collège de France, 1978 –1979. Palgrave Macmillan.
40. Friedman, Milton (1962). Capitalism and Freedom. University of Chicago Press.
41. Gauthier, Anne. H. (2007). The impact of family policies on fertility in industrialized countries: A review of the literature. Population Research and Policy Review, 26: 323–346.
42. Giddens, Anthony (1992). The Transformation of Intimacy: Sexuality, Love and Eroticism in Modern Societies. Stanford University Press.
43. Harvey, David (2005). A Brief History of Neoliberalism. Oxford University Press.
44.  Hayek, Friedrich. A. (1944). The Road to Serfdom. University of Chicago Press.
45. Kaya, Hakan (2021). Gender and Family Policy in Turkey: Between Tradition and Modernity. Turkish Journal of Social Research, 29: 130–145.
46. Keynes, John. M. (1936). The General Theory of Employment, Interest and Money. Macmillan.
47. Smith, Adam (1776). The Wealth of Nations. W. Strahan and T. Cadell.
48. Stacey, Judith (1996). In the Name of the Family: Rethinking Family Values in the Postmodern Age. Boston: Beacon Press
49. Stiglitz, Joseph. E. (2002). Globalization and Its Discontents. W. W. Norton & Company.
50. Harb, Mona (2020). Sacred Spaces and Political Power: The Destruction of al-Baqi Cemetery. Journal of Islamic Heritage, 12: 70–85.
51. Hochschild, Arlie. R. (2003). The managed heart: Commercialization of human feeling. University of California Press.