پژوه نامه فقه و علوم اسلامی

پژوه نامه فقه و علوم اسلامی

تبیین مبانی قرآنی و روایی دیدگاه حضرت آیت‌الله‌العظمی خامنه‌ای(مدظله‌العالی) دربارۀ ضرورت التزام کارگزاران نظام اسلامی به معنویت: با تأکید بر بُعد اخلاقی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشیار گروه علوم قرآن و حدیث دانشگاه تربیت‌ مدرس، تهران، ایران.
2 کارشناسی‌ارشد گروه علوم قرآن و حدیث دانشگاه تربیت ‌مدرس، تهران، ایران.
10.22034/rjfis.2026.553264.1212
چکیده
از بنیادی‌‌ترین مبانی شکل‌‌گیری انقلاب اسلامی ایران، عقیده به پیوند دو مقوله سیاست و معنویت است. این اندیشه در تقابل با مکاتبی است که بر جدایی سیاست از دین تأکید دارند. آیت‌الله خامنه‌ای از سال 1368 تاکنون در دیدارهای مختلف با مسئولان نظام، بارها ضمن تبیین این مبنا، بر لزوم اهتمام و توجه کارگزاران نظام به امور معنوی تأکید کرده‌‌اند. در این پژوهش سخنان معظّمٌ‌له در این دیدارها با روش کتابخانه‌ای گردآوری و با روش تحلیل محتوا بررسی و تحلیل و سپس مستندات قرآنی و روایی آن تبیین شده ‌است. نتایج پژوهش نشان می‌‌دهد که بیانات ایشان در زمینه ضرورت التزام کارگزاران نظام به معنویت در سه بُعد اعتقادی، اخلاقی و عملی می‌‌گنجد. تحلیل محتوای بیانات مربوط به بُعد اخلاقی نشان می‌‌دهد که پُربسامدترین موارد عبارتند از: تقوا، اخلاص، توکل و تزکیه نفس. همچنین علت ضرورت پایبندی مسئولان نظام به این فضیلت‌های اخلاقی از یک‌سو کسب توانایی و شایستگی برای ایفای مسئولیت و وظیفه و از سوی دیگر تأثیرگذاری زیاد نحوۀ عمل و سلوک مسئولان در جامعه است.
کلیدواژه‌ها

موضوعات


1.     قرآن کریم.
2.     ابن فارس، احمدبن فارس (1404ق). معجم مقاییس اللغة. محقق: هارون، عبدالسلام، محمد. قم: مکتب الاعلام السلامی.
3.     ابن مسکویه، احمد بن محمد (1426 ق). تهذیب الاخلاق و تطهیرالاعراق. بی‌جا: طلیعة النور.
4.     ابن منظور، محمدبن مکرم (1414ق). لسان العرب. بیروت: دارالصادر.
5.     ازهری، محمدبن احمد (1421ق). تهذیب اللغة. بیروت: داراحیاء التراث العربی.
6.     باردن، لورنس (1375). تحلیل محتوا. ترجمه ملیحه آشتیانی و محمد یمنی‌دوزی. تهران: دانشگاه شهید بهشتی.
7.     بستانی، فؤاد افرام (1372). فرهنگ ابجدی. تهران: اسلامی.
8.     بهجت‌پور، عبدالکریم (1390). همگام با وحی. قم: تمهید.
9.     بهرام‌پور، ابوالفضل (1376). «تزکیه مقدم است یا تعلیم؟». بینات.  (16): 156-159.
10.  بیهقی، احمدبن حسین (1424ق). السنن الکبری. بیروت: دارالکتب العلمیة.
11.   پایگاه اطلاع‌رسانی دفتر حفظ و نشر آثار آیت‌الله خامنه‏ای. مؤسسه انقلاب اسلامی.
12.  تبریزچی، زینب (1403). «تبیین مبانی قرآنی دیدگاه مقام معظم رهبری درباره ضرورت التزام کارگزاران نظام اسلامی به معنویت». استاد راهنما: نیل ساز، نصرت. دانشگاه تربیت مدرس.
13.  ترمذی، محمدبن عیسی (1419 ق ). سنن الترمذی. محقق:  شاکر، احمدمحمد. قاهره: دارالحدیث.
14.  تمیمی آمدی، عبدالواحد (1410ق). غررالحکم و دررالکلم. محقق: سیدمهدی رجایی. قم: دارالکتب السلامی.
15.  تهانوی، محمدعلی بن علی (1996م). کشاف الاصطلاحات الفنون. بیروت: مکتبة بیروت ناشرون.
16.  جرجانی، علی بن محمد (بی‌تا). التعریفات تهران: ناصر خسرو.
17.  جوادی آملی، عبدالله (1388). تفسیر تسنیم. قم: اسراء.
18.  ................................. (1383). ادب فنای مقربان. قم: اسراء.
19.  جوهری، اسماعیل بن حماد (1376ق). الصحاح: تاج اللغة و صحاح العربیة. بیروت: دارالعلم للملایین.
20. حسن بن علی، ابن شعبه (1363). تحف‌العقول. قم: جامعه مدرسین حوزه علمیه.
21.  حسینی، خامنه‌ای، سیدعلی (1398). تفسیر سوره مجادله. تهران: مؤسسه پژوهشی فرهنگی انقلاب اسلامی. دفتر حفظ و نشر آثار حضرت آیتالله‌العظمی خامنه‌ای. انتشارات انقلاب اسلامی.
22. ------------------ (1398). تفسیر سوره برائت. تهران: مؤسسه پژوهشی فرهنگی انقلاب اسلامی. دفتر حفظ و نشر آثار حضرت آیتالله العظمی خامنه‌ای. انتشارات انقلاب اسلامی.
23. ------------------- (1401). تفسیر سوره بقره. تهران: مؤسسه پژوهشی فرهنگی انقلاب اسلامی. دفتر حفظ و نشر آثار حضرت آیتالله‌العظمی خامنه‌ای. انتشارات انقلاب اسلامی.
24. خلیلی، حسین؛ فرهی، علی؛ پهلوان شریف، محمدامین؛ تولایی، روح الله و علیرضا نوبری (1400). «معنویت سازمانی در نیروهای مسلح از منظر مقام‌معظم‌رهبری (مورد مطالعه: سپاه پاسداران انقلاب اسلامی)»، تأملات اخلاقی. (2): 98-117.
25. دهخدا، علی‌اکبر (1373). لغت‌نامه دهخدا. تهران: روزنه.
26. راغب اصفهانی، حسین بن محمد (1412ق). مفردات الفاظ قرآن. بیروت: دارالقلم.
27. زبیدی، محمد بن محمد (1414ق). تاج العروس. بیروت: دارالفکر.
28. زرکشی، محمد بن عبدالله (1410ق). البرهان فی علوم القرآن. بیروت: دارالمعرفة.
29. زمخشری، محمودبن عمر (1407ق). الکشاف‌ عن ‌حقائق‌ غوامض ‌التنزیل ‌و عیون ‌الأقاویل ‌فی ‌وجوه التأویل. بیروت: دار الکتاب‌ العربی.
30. سید رضی (1379). نهج البلاغه. محمد دشتی. قم: نشر الهادی.
31.  سیوطی، جلال الدین (1421ق). الاتقان فی علوم القرآن. بیروت: دارالکتب العربی.
32. الشاربی، سیدقطب ابراهیم حسین (1412ق). فی ضلال القرآن. بیروت: دارالشروق.
33. طباطبایی، محمدحسین (1390). المیزان فی تفسیر القرآن. بیروت: مؤسسه الأعلمی للمطبوعات.
34. طبرسی، فضل بن حسن (1372). مجمع البیان فی تفسیر القرآن. تهران: ناصرخسرو.
35. طریحی فخرالدین بن محمد (1375). مجمع البحرین. تهران: مرتضوی.
36. طوسی، محمدبن حسن (1414ق). الامالی. قم: دارالثقافة.
37. .................................... (بی‌تا). التبیان ‌فی‌ تفسیر القرآن. بیروت: داراحیاءتراث العربی.
38. عبدالباقی، محمد فؤاد (1400). المعجم المفهرس. قم: خاتم الانبیا.
39. عترت دوست (1401). آشنایی با روش تحلیل محتوای نصوص دینی. تهران: دانشگاه تربیت دبیر شهید رجایی.
40. فخر رازی، محمدبن عمر (1420ق). التفسیرالکبیر (مفاتیح الغیب). بیروت: داراحیاء‌التراث‌العربی.
41.  فراس، ورام (1410ق). تنبیه الخواطر و نزهة النواظر. قم: مکتبة الفقیه.
42. فراهیدی، خلیل بن احمد (1409ق). العین. قم: هجرت.
43. فضل الله، محمد حسین (1439ق). من وحی القرآن. بیروت: دارالملاک.
44. فیض کاشانی، محمد بن شاه مرتضی (1423 ق). الحقائق فی محاسن الاخلاق. قم: دارالکتاب الاسلامی.
45. قرشی، علی اکبر (1377). احسن الحدیث. تهران: بنیاد بعثت.
46. کریپندورف، کلوس (1397). مبانی روش‌شناسی تحلیل محتوا. ترجمه هوشنگ نایبی. تهران: نشر نی.
47. کلینی، محمد بن یعقوب (1407ق). الکافی. تهران: دارالکتب الاسلامی.
48. متقی هندی، علاءالدین (1401ق). کنز العمال فی سنن الأقوال والأفعال. محقق: بکری حیانی. بی‌‌جا.
49. مدرسی، محمدتقی (1419ق). من هدی القرآن. تهران: دارالمحبی الحسین (ع).
50. مراغی، احمد مصطفی (بی‌‌تا). المراغی. بیروت: دارالفکر.
51.  مصطفوی، حسن (1430ق). التحقیق فی کلمات القرآن الکریم. بیروت: دارالکتب العلمیة.
52. مطهری، مرتضی (1389). آشنایی با قرآن. تهران: صدرا.
53. مطهری، مرتضی (1391). هدف زندگی. تهران: صدرا.
54. مظاهری سیف، حمیدرضا (1393). معنویت رهایی‌بخش: پژوهشی در باب معنویت با تکیه بر اندیشه‌‌های مقام معظم رهبری. قم: صهبای یقین.
55. مکارم‌شیرازی و دیگران (1374). نمونه. تهران: دارالکتب الاسلامی.
56. نبی‌زاده، بابک؛ بیک‌بلندی، علی‌اصغر و سعادتمندی، علیرضا (1402). «الگوی مفهومی معنویت و اخلاق در پیاده‌سازی بیانیه گام دوم انقلاب در نیروهای مسلح مبتنی بر منظومه فکری مقام معظم رهبری» بصیرت و تربیت اسلامی. (66): 103-115.
57. هومن، عباس (1393). راهنمای عملی تحلیل محتوا. تهران: مبتکران.