پژوه نامه فقه و علوم اسلامی

پژوه نامه فقه و علوم اسلامی

بررسی روش‌شناسی نقد آرای مفسران در نگاه حضرت آیت‌الله‌العظمی خامنه‌ای (مدظله‌العالی)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
استادیار، دانشگاه علوم و معارف قرآن کریم، قم، ایران
10.22034/rjfis.2026.515733.1155
چکیده
آیت‌الله خامنه‌ای در تفسیر قرآن کریم، توجهی ژرف و نقادانه به آراء مفسران پیشین داشته‌اند و در بستر تحلیل‌های تفسیری خود، به بررسی، ارزیابی و نقد دیدگاه‌های ایشان پرداخته‌اند. این پژوهش با روش کتابخانه‌ای و رویکردی توصیفی ـ تحلیلی، به واکاوی روش‌شناسی نقد آرای مفسران در چارچوب اندیشه تفسیری ایشان می‌پردازد. یافته‌های تحقیق نشان می‌دهد که معظّمٌ‌له در نقد آراء تفسیری، از مجموعه‌ای منسجم از قواعد روش‌شناختی بهره می‌گیرند که شامل: التزام به پرهیز از تفسیر به رأی و پیش‌داوری، تأکید بر مراجعه دقیق به منابع لغوی و پرهیز از ذهن‌گرایی، عدم استناد صرف به قاعده سیاق، تکیه بر منابع، مستندات و قرائن معتبر، رعایت اصول محاوره عقلایی و عرفی، و توجه به پیوستگی ساختاری و محتوایی آیات قرآن است. ایشان با تحلیل منطقی مبانی و استدلال‌های مفسران، به نقد هدفمند آراء ناصواب پرداخته و ضمن تبیین ضعف‌های تفسیری آنان، دیدگاه قرآنی خود را با استناد به شواهد معتبر ارائه می‌کنند. درنهایت، هدف اصلی آیت‌الله خامنه‌ای از نقد آرای مفسران، پالایش ساحت قرآن از تفاسیر ناصحیح و هدایت مخاطب به فهمی عالمانه، مستند و روشمند از کلام وحی است.  
کلیدواژه‌ها

1.     قرآن کریم.
2.     ابن بابویه، محمد بن علی (شیخ صدوق) (1398). التوحید. تصحیح: سید هاشم حسینی تهرانی. قم: نشر جامعه مدرسین.
3.     آلن بیرو (1375). فرهنگ علوم اجتماعی. ترجمه باقر ساروخانی. نشر کیهان.
4.     بابایی، علی‌اکبر (1395). مکاتب تفسیری. تهران: نشر سمت. چاپ دوم.
5.     بی‌آزار شیرازی، عبدالکریم (1396). قرآن ناطق. تهران: نشر فرهنگ اسلامی.
6.     ترمذی، محمد بن عیسی (1422). سنن ترمذی. مصر: انتشارات شرکة مکتبة ومطبعة مصطفى البابی الحلبی. چاپ دوم.
7.     ثقفى تهرانى، محمد (1398). روان جاوید در تفسیر قرآن مجید. تهران: نشر برهان. چاپ دوم.
8.     حویزى، عبدعلى بن جمعه (1415ق). تفسیر نور الثقلین. قم: اسماعیلیان. چاپ چهارم.
9.     خامنه‌ای، سیدعلی (1401 الف). تفسیر سوره بقره. انتشارات انقلاب اسلامی وابسته به دفتر حفظ و نشر آثار حضرت آیت‌الله العظمی خامنه‌ای. چاپ دهم.
10.  خامنه‌ای، سیدعلی (1401 ب). تفسیر سوره حشر. انتشارات انقلاب اسلامی وابسته به دفتر حفظ و نشر آثار حضرت آیت‌الله العظمی خامنه‌ای. چاپ دهم.
11.   خامنه‌ای، سیدعلی (1402). تفسیر سوره برائت. انتشارات انقلاب اسلامی وابسته به دفتر حفظ و نشر آثار حضرت آیت‌الله العظمی خامنه‌ای. چاپ دهم.
12.  خمینی، روح‌الله (1392). تفسیر سوره حمد. تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی. چاپ سیزدهم.
13.  دراز، محمد عبدالله (1424ق). مدخل الى القرآن الکریم عرض تاریخی و تحلیلی مقارن. قاهره: نشر دارالقلم.
14.  دزفولی کمالی، علی (1370). شناخت قرآن. نشر سازمان حج و اوقاف امور خیریه (اسوه). چاپ اول.
15.  دهخدا، علی اکبر (1388). لغت‌نامه دهخدا. تهران: چاپخانه دانشگاه تهران.
16.  راغب‌اصفهانى، حسین بن محمد (1412ق). مفردات ألفاظ القرآن. 1جلد. لبنان: دار الشامیة. چاپ اول.
17.  رشیدرضا، محمد (1426ق). تفسیر المنار. بیروت: انتشارات دار المعرفة. چاپ دوّم.
18.  رضایی‌اصفهانی، محمدعلی (1398). منطق تفسیر قرآن (مبانی و قواعد تفسیر قرآن). نشر مرکز بین‌المللی المصطفی.
19.  زمخشرى، محمود بن عمر (1407 ق). الکشاف عن حقائق غوامض التنزیل و عیون الأقاویل فى وجوه التأویل. 4 جلد. بیروت: دار الکتاب العربی. چاپ سوم.
20. زینوف محمد بن جمیل (1411ق). کیف نفهم القرآن. انواع التفسیر و شرح بعض ای القرآن. عربستان: دارالمجمع العلمی. الطبعة الاولی.
21.  ساروخانی، باقر (1380). دائرة المعارف. تهران: نشر کیهان.
22. ساروخانی، باقر (1393). روش‌های تحقیق در علوم اجتماعی. تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
23. سبت، خالد بن عثمان (‌1436ق). التفسیر المحرر للقرآن الکریم. بیروت: دارالفکر.
24. سعیدی روشن، محمدباقر، و همکاران (1399). آسیب‌شناسی جریان‌های تفسیری. قم: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه. چاپ چهارم.
25. سیوطی، جلال‌الدین. (1411ق). الاتقان فی علوم القرآن. قم: زاهدی.
26. شاکر، محمدکاظم (1393). مبانی و روش‌های تفسیری، قم: مرکز بین المللی ترجمه و نشر المصطفی (ص).  چاپ سوم.
27. صدر، محمدباقر (1428ق). دروس فی علم الاصول. قم: مؤسسة النشر الاسلامی التابعة لجماعة المدرسین. چاپ هفتم.
28. طباطبایی، محمدحسین (1417ق). المیزان فی تفسیر القرآن. چاپ پنجم، قم: دفتر انتشارات اسلامی جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.
29. طبرسی، فضل ابن حسن (۱۴۰۶ق). مجمع البیان، بیروت: دارالمعرفه.
30. طوسی، محمد بن حسن (1409). التبیان. مطبعة مکتب الاعلام الاسلامی.
31.  عزیزی‌کیا، غلامعلی، بابایی و روحانی‌راد، مجتبی (1392). روش‌شناسی تفسیر قرآن. نشر پژوهشگاه حوزه و دانشگاه. چاپ اول.
32. فخر رازی، محمدبن عمر (1405ق). تفسیر کبیر. بیروت: دارالفکر. چاپ سوم.
33. قشیری، عبدالکریم بن هوازن (1419ق). لطائف الإشارات. تحقیق ابراهیم بسیونی. مصر: الهیئة المصریة العامة للکتاب.
34. معین، محمد (۱۳۸۶). فرهنگ معین (فارسی). چاپ دوم. تهران: زرین، نگارستان کتاب.
35. مؤدب، رضا (1399). روش‌های تفسیر قرآن. قم: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه.
36. موسوی‌خمینی، روح‌الله (1392). چهل حدیث. قم: دفتر انتشارات اسلامی. چاپ چهارم.
37. موسوی‌خویی، ابوالقاسم (1423). البیان فی تفسیر القرآن. بیروت: المکتب الإسلامی.
38. نورمن، بلیکی (1395). طراحی پژوهش‌های اجتماعی. ترجمه حسن چاوشیان. تهران: نشر نی. چاپ دهم.
39. هندی، احمدخان (1389). تفسیر القرآن و هو الهدی و الفرقان. تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.