پژوه نامه فقه و علوم اسلامی

پژوه نامه فقه و علوم اسلامی

تحلیل فقهی - سیاسی فقه نظام مقاومت در اندیشه امام خمینی(ره) و آیت‌الله‌العظمی شهید خامنه‌ای (قدّس‌سرّه)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 استادیار گروه فقه و مبانی حقوق دانشکده الهیات دانشگاه حکیم سبزواری
2 استادیار گروه آموزش الهیات دانشگاه فرهنگیان، تهران، ایران.
3 دانش‌آموخته دکتری، مدرس دانشگاه فرهنگیان واحد بنت الهدی فردوس، تهران، ایران
10.22034/rjfis.2026.560028.1241
چکیده
پژوهش حاضر با هدف تبیین و تحلیل جایگاه «مقاومت» در اندیشه سیاسی امام خمینی (ره) و شهید آیت‌الله‌العظمی خامنه‌ای (قدس‌سره) انجام شده است. مسئله محوری پژوهش این است که مؤلفه‌ها، کارکردها و مبانی نظری مقاومت در اندیشه این دو اندیشمند انقلاب اسلامی چگونه تبیین می‌شود و چه تفاوت‌ها و شباهت‌هایی میان دیدگاه‌های آنان وجود دارد. روش تحقیق، توصیفی ـ تحلیلی و مبتنی بر مرور متون و منابع، شامل بیانات، کتب، صحیفه امام، گزیده بیانات ایشان و مقالات علمی مرتبط است. تحلیل داده‌ها با روش تحلیل محتوای کیفی انجام شد و یافته‌ها نشان می‌دهد که در هر دو منظومه فکری، مقاومت هم‌زمان دارای سه کارکرد راهبردی است: تضمین استقلال و عزت ملی، تقویت هویت دینی ـ سیاسی و خودآگاهی اسلامی، و مقابله با استکبار بین‌المللی. درعین‌حال، تفاوت‌هایی نیز در اولویت‌گذاری ابزارهای مقاومت و مبانی نظری مشاهده شد؛ بدین‌صورت که امام خمینی (ره) بیشتر بر بُعد معنوی ـ تکوینی تکیه دارند و آیت‌الله خامنه‌ای (قدس‌سره) بر تبیین نظری و انسجام سازمانی تأکید می‌کنند. همچنین، ایشان با حفظ مبانی نظری مقاومت در اندیشه امام خمینی (ره)، به تبیین ابعاد نوپدید، نهادسازی و توسعه سازوکارهای تحقق آن در عرصه‌های ملی، منطقه‌ای و بین‌المللی پرداخته‌اند. ازاین‌رو، نظریه مقاومت در اندیشه امامین انقلاب را باید منظومه فکری واحدی با اقتضائات زمانی متفاوت دانست، نه دو نظریه مستقل. از منظر فقه سیاسی اسلام، مقاومت ذیل عناوین فقهی‌ای چون جهاد دفاعی، امر به معروف و نهی از منکر و قاعده نفی سبیل تعریف می‌شود. آیه «وَلَنْ یَجْعَلَ اللَّهُ لِلْکَافِرِینَ عَلَى الْمُؤْمِنِینَ سَبِیلًا» اساس این قاعده است که فقهای امامیه آن را مبنای وجوب مقاومت در برابر سلطه بیگانگان دانسته‌اند. بر همین مبنا، مقاومت در اندیشه امامین انقلاب صرفاً راهبردی سیاسی نیست، بلکه واجبی شرعی برای تحقق ولایت الهی و حفظ نظام اسلامی است. بنابراین، پژوهش حاضر علاوه بر تحلیل مفهومی و سیاسی مقاومت، با رویکرد فقه حکومتی، به دنبال تبیین مبانی فقهی آن در نظام ولایت فقیه است تا نسبت میان فقه و سیاست در اندیشه امامین انقلاب روشن شود.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

1.     اراکی، محسن (بی‌تا). درس خارج فقه (فقه نظام در قرآن و روایات). رهنامه پژوهش، حوزه علمیه.شماره 35-36.
2.     افتخاری، اصغر (۱۴۰۱). «فقه نظام مقاومت؛ چارچوب مفهومی و مبانی فقهی». پژوهش‌های فقه سیاسی. ۹(۲): 25-1.
3.     افتخاری، اصغر و حکیمی، محمد (۱۳۹۹). «مختصات الگوی مقاومت اسلامی در منظومه فکری آیت‌الله خامنه‌ای (ره)». پژوهش‌های سیاست اسلامی. ۸(۱۸): ۲۰۱- ۲۳۴.
4.     ایزدهی، سید سجاد (بی‌تا). تحول در فقه از منظر رهبر شهید. سایت اجتهاد .
5.     جعفری‌لنگرودی، محمدجعفر (۱۳۸۱). مبانی فقه سیاسی اسلام. تهران: گنج ‌دانش.
6.     جمعى از محققان (۱۴۲۸ق). جهاد در آینه روایات. قم: انتشارات زمزم هدایت.
7.     جوهری، اسماعیل (1410ق). الصحاح تاج اللغه والصحاح العربیه.جلد 5. بیروت: دارالعلم للملایین.
8.     حائری‌شیرازی، محمدصادق. (۱۳۹۶). الگوی دینی تربیت کودک و نوجوان. قم: راه رشد (دفتر حفظ و نشر آثار آیت‌الله حائری شیرازی).
9.     حمیری، نشوان بن سعید (1420). شمس العلوم و دواء کلام العرب من الکلوم. محققان حسین بن عبدالله العمری و مطهر بن الاریانی و یوسف محمدعبدالله. جلد 8. بیروت: دارالفکر المعاصر.
10.  حیدری، محسن (۱۴۰۰). فقه نظام و روش‌شناسی آن. قم: نشر پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی.
11.   خامنه ای، سیدعلی. بیانات. پیام به حجاج بیت‌الله الحرام، ۱۷/۰۴/۱۴۰۱.
12.  خامنه‌ای، سیدعلی. بیانات. بیانیه گام دوم انقلاب خطاب به ملت ایران، ۲۲/۱۱/۱۳۹۷.
13.  خامنه‌ای، سیدعلی. بیانات. دیدار با کارگزاران حج، ۲۵/۰۴/۱۳۹۷.
14.  خامنه‌ای، سیدعلی. بیانات. دیدار دانش‌آموزان و دانشجویان، ۱۲/۰۸/۱۳۹۷.
15.  خامنه‌ای، سیدعلی. بیانات. دیدار مسئولان نظام و میهمانان کنفرانس وحدت اسلامی، ۰۴/۰۹/۱۳۹۷.
16.  خامنه‌ای، سیدعلی. بیانات. مراسم سی‌امین سالگرد رحلت امام خمینی (ره)، ۱۴/۰۳/۱۳۹۸.
17.  خامنه‌ای، سیدعلی. بیانات. مراسم سی‌وسومین سالگرد رحلت امام خمینی (ره)، ۱۴/۰۳/۱۴۰۱.
18.  خلیل بن احمد (1409). کتاب العین، جلد 2و5. بیروت: دارالهجره.
19.  خمینی، روح‌الله (۱۳۷۹). کتاب البیع. قم: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی(ره)
20. خمینی، روح‌الله (۱۳۷۸). تحریر الوسیله. قم: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی (ره).
21.  خمینی، روح‌الله (۱۳۸۶). صحیفه امام. تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی (ره).
22. داوری اردکانی، رضا (۱۳۹۵). درباره علم و سیاست. تهران: انتشارات سخن.
23. دشتی، محمد (۱۳۷۹). ترجمه نهج‌البلاغه. قم: نشر مشرقین.
24. رشاد، علی‌اکبر و ایزدی، حسین (1403). فقه نظام‌ساز، درآمدی بر مفهوم‌شناسی واژه «نظام». فصلنامه علمی- پژوهشی. 3 (2): 24-39.
25. طباطبایی، محمدحسین (۱۳۶۰). ترجمه و تفسیر المیزان. قم: دفتر نشر اسلامی.
26. طبرسی، فضل‌بن‌حسن (بی‌تا). مجمع‌البیان فی تفسیر القرآن. بیروت: دارالمکتبه الحیاه.
27. عشاقی، حسین (بی‌تا). پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی. بازیابی از [www.iict.ac.ir](http://www.iict.ac.ir)
28. فاضل لنکرانی، محمد (۱۴۲۲ق). تفصیل الشریعة فی شرح تحریر الوسیله. قم: مؤسسه فقهی فاضل.
29. فرهنگ عمید (بی‌تا). مدخل «استقامت».
30. مرکز فرهنگ و معارف قرآن (۱۳۸۴). فرهنگ قرآن. قم: پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی.
31.  مشکینی، علی (1392). مصطلحات الفقه. قم: مؤسسه علمی فرهنگی دارالحدیث.
32. مصباح‌یزدی، محمدتقی (۱۳۸۹). نظریه سیاسی اسلام. قم: مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی (ره).
33. مطهری، مرتضی (۱۳۷۰). جهاد در اسلام. تهران: صدرا.
34. مکارم‌ شیرازی، ناصر (۱۳۷۴). تفسیر نمونه. تهران: دارالکتب الاسلامیه.
35. موسوی، علی‌اکبر (۱۳۹۸). مبانی فقه نظام اسلامی. قم: مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی (ره).
36. نجفی، محمدحسن (۱۴۰۴ق). جواهرالکلام فی شرح شرایع الاسلام. قم: دارالکتب الاسلامیه.
37. نیکنام، خسرو؛ جعفرنژاد، مسعود و ملائکه، سیدحسن (۱۴۰۱). «بررسی شاخص‌های اقتدار ملی جمهوری اسلامی ایران در اندیشه آیت‌الله خامنه‌ای (ره)». جامعه‌شناسی سیاسی ایران. ۵(۱۱): ۲۱۰۷- ۲۱۲۵.         

مقالات آماده انتشار، پذیرفته شده
انتشار آنلاین از 01 فروردین 1405