پژوه نامه فقه و علوم اسلامی

پژوه نامه فقه و علوم اسلامی

تحلیل فقهی ملاک‌های صدق عنوان «اهل کتاب» بر ادیان غیر مشهور در متون اسلامی با تأکید بر دیدگاه آیت‌الله‌العظمی شهید خامنه‌ای (قدّس‌سرّه)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 استادیار گروه معارف اسلامی پردیس شهید بهشتی دانشگاه فرهنگیان، هرمزگان، ایران.
2 دانش‌آموخته حوزه علمیه قم و پژوهشگر مجتمع آموزشی ـ پژوهشی ائمه اطهار (ع).
10.22034/rjfis.2026.545908.1200
چکیده
در متون فقهی، پیروان یهودیت و مسیحیت به‌طور قطعی از مصادیق اقلیت‌های دینی شناخته شده‌اند و می‌توانند در قلمرو حکومت اسلامی زندگی کنند. نوشتار حاضر می‌کوشد با بررسی مبانی و ادله فقهیِ شناسایی اهل کتاب، نشان دهد که اقلیت‌های دینی به این دو گروه منحصر نیستند. بر این اساس، پرسش اصلی پژوهش آن است که در دیدگاه فقها و آیت‌الله خامنه‌ای (ره)، شناسایی و دسته‌بندی اقلیت‌های دینی بر چه اصول و ادله‌ای استوار است و این اصول چگونه تبیین می‌شوند؟
این مقاله با روش توصیفی ـ تحلیلی و با بررسی دیدگاه‌های فقها و دلالت آیات و روایات، به این نتیجه رسیده است که یهودیان، مسیحیان و زرتشتیان به‌طور قطع از اهل کتاب به شمار می‌آیند و می‌توانند در پناه حکومت اسلامی، با رعایت شرایط زندگی مسالمت‌آمیز، انعقاد قرارداد ذمه و پرداخت جزیه، از حقوق اجتماعی برخوردار شوند. بااین‌حال، از دیدگاه آیت‌الله خامنه‌ای (ره)، اهل کتاب به این سه گروه منحصر نیستند و صابئان نیز می‌توانند در شمار اقلیت‌های دینی قرار گیرند. افزون بر این، پیروان هر دین دیگری که برخورداری آنان از کتاب آسمانی اثبات شود، مشمول احکام اهل کتاب خواهند بود؛ زیرا ملاک اصلی در صدق عنوان «اهل کتاب»، برخورداری از کتاب آسمانی است؛ خواه این امر در عصر حضور معصومان (ع) اثبات شده باشد و خواه در دوران غیبت.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

1.     ابن بابویه، محمد بن على (1367ش). من لا یحضره الفقیه. ترجمه غفارى، على اکبر و غفارى، محمد جواد و بلاغى، صدر. تهران: نشر صدوق.
2.     ابن بابویه، محمد بن على (1413ق). من لا یحضره الفقیه. قم: دفتر انتشارات اسلامى.
3.     ابن بابویه، محمد بن على (1376ش). الأمالی. تهران: کتابچی.
4.     اسکافى، ابن جنید، محمد بن احمد کاتب بغدادى (1416ق). مجموعه فتاوى ابن جنید. قم: دفتر انتشارات اسلامى.
5.     اصفهانى، فاضل هندى، محمد بن حسن (1416ق). کشف اللثام و الإبهام عن قواعد الأحکام. قم: دفتر انتشارات اسلامى.
6.     اصفهانى، مجلسى دوم، محمد باقر بن محمد تقى (1406ق). ملاذ الأخیار فی فهم تهذیب الأخبار. قم: انتشارات کتابخانه آیة الله مرعشى نجفى.
7.     بحرانى، آل عصفور، یوسف بن احمد بن ابراهیم (1405ق). الحدائق الناضرة فی أحکام العترة الطاهرة. قم: دفتر انتشارات اسلامى.
8.     حر عاملى، محمد بن حسن (1409 ق). وسائل الشیعة. قم: دفتر انتشارات اسلامى.
9.     حلى، حسن بن سلیمان بن محمد (1421 ق). مختصر البصائر. قم: مؤسسة النشر الإسلامی.
10.  حلّى، حسن بن على بن داود (1383ق). رجال ابن داود. تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
11.   حلّى، علامه، حسن بن یوسف بن مطهر اسدى (1420ق). تحریر الأحکام الشرعیة على مذهب الإمامیة. قم: مؤسسه امام صادق (ع).
12.  حلّى، علامه، حسن بن یوسف بن مطهر اسدى (1414ق). تذکرة الفقهاء. قم: مؤسسه آل‌البیت (ع).
13.  حمزة بن علی ابن زهره حلبی (1417ق). غنیة النزوع. قم: مؤسسة الامام الصادق (ع).
14.  خامنه‌اى، سید على بن جواد حسینى (1417ق). کاوشى در حکم فقهى صابئان. قم: مؤسسه دائرة المعارف فقه اسلامى بر مذهب اهل بیت (ع).
15.  سبزوارى، سید عبد الأعلى (1413ق). مهذّب الأحکام قم: مؤسسه المنار.
16.  شیرازى، ناصرمکارم (1424ق). کتاب النکاح. قم: انتشارات مدرسه امام على بن ابى طالب (ع).
17.  طباطبایى، محمدحسین (1390ق). المیزان فی تفسیر القرآن. بیروت: مؤسسة الأعلمی للمطبوعات.
18.  طبرسى، فضل بن حسن (1372). مجمع البیان فی تفسیر القرآن. تهران: ناصر خسرو.
19.  طوسى، ابو جعفر، محمد بن حسن (1407ق). الخلاف. قم: دفتر انتشارات اسلامى.
20. طوسى، محمد بن حسن (بی تا الف). الفهرست. نجف: المکتبة الرضویة.
21.  طوسى، محمد بن حسن (1427ق). رجال. قم: دفتر انتشارات اسلامى.
22. طوسى، محمد بن حسن (1414ق). الأمالی، قم: دار الثقافة.
23. طوسى، محمد بن حسن (1407ق). تهذیب الأحکام تهران: دار الکتب الإسلامیه.
24. طوسى، محمد بن حسن (بی‌تا). التبیان فی تفسیر القرآن. بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
25.  عاملى، کرکى، محقق ثانى، على بن حسین (1414ق). جامع المقاصد فی شرح القواعد. قم: مؤسسه آل‌البیت (ع).
26. عمیدى، سید عمید الدین بن محمد اعرج حسینى (1416ق). کنز الفوائد فی حل مشکلات القواعد. قم: دفتر انتشارات اسلامى.
27. حلبى، ابن زهره، حمزة بن على حسینى (1417ق). غنیة النزوع إلى علمی الأصول و الفروع. قم: مؤسسه امام صادق (ع).
28. قمى، على بن ابراهیم (1363ق). تفسیر القمی. قم: دار الکتاب.
29. کشّى، ابو عمرو، محمد بن عمر بن عبد العزیز (بی‌تا). رجال الکشی (مع تعلیقات المیر داماد). قم: مؤسسة آل‌البیت (ع)‌.
30. کلینى، محمد بن یعقوب (1407ق). الکافی. تهران: دار الکتب الإسلامیة.
31.  مرکز فرهنگ و معارف قرآن (1382). دایرة المعارف قرآن کریم. قم: بوستان کتاب.
32. مفید، محمّد بن محمد بن نعمان عکبرى (1413ق). المقنعة. قم: کنگره جهانى هزاره شیخ مفید.
33. مکارم شیرازى، ناصر (1371). تفسیر نمونه. تهران: دار الکتب الإسلامیة.
34. نجف‌آبادى، حسین على منتظرى (1409ق). دراسات فی ولایة الفقیه و فقه الدولة الإسلامیة. قم: نشر تفکر. 
35. نجفى، صاحب الجواهر، محمد حسن (1404ق). جواهر الکلام فی شرح شرائع الإسلام. بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
36. یزدى، مرتضى بن عبد الکریم حائرى (1426ق). شرح العروة الوثقى. قم: دفتر انتشارات اسلامى
مقالات
37. اخوان، منیره (1395). حقوق اقلیت ها در حقوق بین الملل و جمهوری اسلامی ایران، پژوهش­نامه حقوق بشری. (4):47-70.
38. فریدی حسن، محمدزاده رهنی (1388). ﺑﺮرﺳﻲ ﻣﺒﺎﻧﻲ ﻓﻘﻬﻲ اﺣﻮال شخصیت اقلیت‌های دینی از دﻳﺪﮔﺎه ﻓﻘﻪ و ﺣﻘﻮق ﻣﻮﺿﻮﻋﻪ. فصلنامه تخصصی فقه و تاریخ تمدن. (20): 107-128.