پژوه نامه فقه و علوم اسلامی

پژوه نامه فقه و علوم اسلامی

ملاک تمییز کودک، تحلیلی بر رویکرد فقهی آیت‌الله‌العظمی شهید خامنه‌ای (قدّس‌سرّه)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
دانش‌آموخته سطح 4 رشته فقه تربیت، مؤسسه عالی فقه و علوم اسلامی، قم ، ایران
10.22034/rjfis.2026.548347.1202
چکیده
در فقه اسلامی، کودک ممیّز موضوع بیش از بیست حکم تکلیفی و وضعی در ابواب گوناگون فقهی قرار گرفته است. بااین‌حال، دیدگاه فقیهان درباره تبیین ماهیت تمییز و تعیین مرز آن، خالی از ابهام و دشواری نیست. پرسش اصلی پژوهش حاضر که با روش توصیفی ـ تحلیلی نگاشته شده است، آن است که حدّ تمییز کودک از منظر فقهی چیست و با چه ضابطه یا ضوابطی می‌توان آن را احراز کرد؟ یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که «تمییز» عنوانی انتزاعی و جامع است که مصداق و نحوه تحقق آن در هر باب فقهی، متناسب با موضوع و حکم همان باب تعیین می‌شود. بااین‌همه، برای توجیه کاربست این عنوان در مسائل گوناگون فقهی، ارائه ضابطه‌ای عام و فراگیر ضروری است. بیشتر فقیهان معاصر، تمییز را به توانایی کودک در فهم خوب و بد تعریف کرده‌اند. بر اساس این معیار، نمی‌توان سن معیّن و ثابتی را برای تحقق تمییز در همه کودکان تعیین کرد؛ زیرا دستیابی به این توانایی، تابع شرایط ذهنی، تربیتی و محیطی هر کودک است. از نظر نگارنده، ازآنجاکه ضابطه «فهم خوب و بد» ماهیتی توقیفی ندارد، تعبیر «توانایی تشخیص درست از نادرست» جامع‌تر و متناسب‌تر به نظر می‌رسد. بااین‌حال، این ضابطه عمومی در مواردی کاربرد دارد که دلیل خاصی درباره تعیین معیار تمییز وجود نداشته باشد. بنابراین، هرگاه در موضوع یا باب فقهی خاصی، دلیل معتبر ضابطه‌ای متفاوت برای تمییز مقرر کرده یا معیار دیگری را در کنار توانایی تشخیص درست از نادرست قرار داده باشد، باید به مقتضای آن دلیل تعبّد داشت و همان معیار را ضابطه تحقق تمییز در آن باب دانست. نتایج این پژوهش می‌تواند پشتوانه‌ای علمی برای تحلیل و تبیین فتوای قابل‌توجه آیت‌الله خامنه‌ای(ره) درباره سن تمییز، به‌عنوان دیدگاهی نو در این مسئله، فراهم آورد. در تبیین این نظریه، افزون بر تحلیل ادله فقهی، از روش مقایسه‌ای و بررسی تطبیقی آرای فقیهان و فتاوای دیگر مراجع تقلید نیز بهره گرفته شده است.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

قرآن‌کریم
1.      ابن‌ادریس، محمدبن‌احمد (1387). موسوعه ‌ابن ‌إدریس ‌الحلی. قم: دلیل ‌ما.
2.     ابن‌بابویه، محمدبن‌علی (1363). ملا یحضره ‌الفقیه. قم: مؤسسه‌ النشر الإسلامی.
3.     ابن‌براج، عبدالعزیز‌بن‌نحریر (1406ق). المهذب. قم: مؤسسه‌النشرالإسلامی.
4.     ابن‌حیون، نعمان‌بن‌محمد‌مغربى (1385ق). دعائم‌الإسلام. قم: بی‌نا.
5.     ابن‌درید، محمدبن‌حسن (1988م). جمهر‌ةاللغة. بیروت: دارالعلم‌للملایین.
6.     ابن‌فارس، احمد‌بن‌فارس (1404ق). معجم‌مقاییس‌اللغة. قم: مکتب‌الاعلام‌الإسلامی.
7.     ابن‌حمزه، محمدبن‌علی (1408ق). الوسیلة‌إلی‌نیل‌الفضیلة. قم: مکتبة‌آیة‌الله‌العظمی‌المرعشی‌النجفی(ره).
8.     اشتهاردی، علی‌پناه (1417ق). مدارک‌العروة. تهران: دارالأسوة‌للطباعة‌و‌النشر.
9.     بهجت، محمدتقی (1386). توضیح‌المسائل. قم: دفترآیت‌الله‌العظمی‌محمد‌تقی‌بهجت.
10.   بیهقی ‌نیشابوری ‌کیدری، محمدبن‌حسین (1374). إصباح ‌الشیعة‌ بمصباح ‌الشریعة. قم: مؤسسة ‌الإمام ‌الصادق (ع).
11.   حسینی‌عاملی، محمدجواد بن‌ محمد (1419ق). مفتاح ‌الکرامة ‌فی ‌شرح ‌قواعد ‌العلامة. قم: مؤسسه ‌النشر الإسلامی.
12.  حماد، نزیه (1429ق). معجم‌المصطلحات‌المالیة‌والاقتصادیة‌فی‌لغة‌الفقهافقیهانء. دمشق: دارالقلم.
13.  خامنه‌ای. سید علی. (1386). رساله اجوبة الاستفتاءات. تهران: انتشارات بین المللی الهدی.
14.  خمینی، روح‌الله (1392). توضیح‌المسائل. تهران: مؤسسة‌تنظیم‌و‌نشرآثارامام‌خمینی(ره).
15.  خوئی، سیدابوالقاسم (1422ق). توضیح‌المسائل. قم: مؤسسة‌إحیاءآثارالامام‌الخوئی.
16.  خوئی، سیدابوالقاسم (1418ق). موسوعة‌الإمام‌الخوئی. قم: مؤسسة‌إحیاءآثارالامام‌الخوئی.
17.  راغب‌اصفهانی، حسین‌بن‌محمد (1412ق). مفردات‌ألفاظ‌القرآن. بیروت: دارالقلم.
18.  سعدى، ابوجیب. (1408ه.ق). القاموس‌الفقهی‌لغة‌و‌اصطلاحا. دمشق: دارالفکر.
19.  سیستانی، علی (1393ه.ش). توضیح‌المسائل. قم: بی‌نا.
20. شبیری‌زنجانی، موسی (1388ه.ش). توضیح‌المسائل. قم: سلسبیل.
21.  شبیری‌زنجانی، موسی (بی‌تا). کتاب‌نکاح. قم: مؤسسه‌پژوهشی‌رای‌پرداز.
22. شهرکانی، ابراهیم‌اسماعیل (1430ه.ق). معجم‌المصطلحات‌الفقهیة. قم: ذوی‌القربی.
23. شهیدثانی، زین‌الدین‌بن‌علی (1380ه.ش). روض‌الجنّان‌فی‌شرح‌إرشادالأذهان. قم: بوستان‌کتاب.
24. شهیدثانی، زین‌الدین‌بن‌علی (1410ه.ق). الروضة‌البهیة‌فی‌شرح‌اللمعة‌الدمشقیة. قم: مکتبة‌الداوری.
25. شهیدثانی، زین‌الدین‌بن‌علی (1413ق). مسائلک‌الأفهام‌إلی‌تنقیح‌شرائع‌الإسلام. قم: مؤسسة‌المعارف‌الإسلامیة.
26. صاحب‌جواهر، محمدحسن‌بن‌باقر (بی‌تا). جواهرالکلام. بیروت: دارإحیاءالتراث‌العربی.
27. صیمری، مفلح ‌بن ‌حسن (1408ق). تلخیص‌ الخلاف ‌و ‌خلاصة ‌الاختلاف. قم: مکتبة ‌آیت‌الله‌العظمی ‌المرعشی‌النجفی (ره).
28. طباطبایی‌کربلایی، علی‌بن‌محمد‌علی (1418). ریاض‌المسائل. قم: مؤسسة‌آل‌البیت(ع)‌لإحیاءالتراث.
29. طوسی، محمدبن‌حسن (1387ق). المبسوط‌فی‌فقه‌الإمامیة. تهران: مکتبة‌المرتضویة.
30. طوسی، محمدبن‌حسن (1407ق). الخلاف. قم: مؤسسه‌النشرالإسلامی.
31.  طوسی، محمدبن‌حسن (1407ق). تهذیب‌الأحکام. تهران: بی‌نا.
32. علامه‌حلی، حسن‌بن‌یوسف (1413ق). قواعد‌الأحکام. قم: مؤسسه‌النشرالإسلامی.
33. علوی‌عاملی، احمد‌بن‌زین‌العابدین (1399ق). مناهج‌الأخیار‌فی‌شرح‌الإستبصار. قم: بی‌نا.
34. عیاشى، محمدبن‌مسعود (1380ق). تفسیر‌العیاشی. تهران: بی‌نا.
35. فاضل‌مقداد، مقدادبن‌عبدالله (1373). کنز العرفان ‌فی ‌فقه‌ القرآن. تهران: مرتضوی.
36. فاضل‌مقداد، مقداد بن‌ عبدالله (1404ق). التنقیح‌ الرائع ‌لمختصر ‌الشرائع. قم: مکتبة ‌آیت‌الله‌العظمی‌ المرعشی‌النجفی (ره).
37. فاضل‌موحدی‌لنکرانی، محمد (1426ق). توضیح‌المسائل (لنکرانی). قم: امیرالعلم.
38. فاضل‌هندی، محمدبن‌حسن (1416ق). کشف‌اللثام‌عن‌قواعد‌الأحکام. قم: مؤسسه‌النشرالإسلامی.
39. کلینی، محمدبن‌یعقوب (1363). الکافی (اسلامیه). تهران: دارالکتب‌الإسلامیة.
40. مجلسى، محمدتقی‌بن‌مقصودعلى (1414ق). لوامع‌صاحبقرانى‌مشهور‌به‌شرح‌فقیه. قم: بی‌نا.
41.  محقق‌حلی، جعفر‌بن‌حسن (1364). المعتبر‌فی‌شرح‌المختصر. قم: مؤسسة‌سیدالشهداء (ع).
42. محقق‌حلی، جعفر‌بن‌حسن (1412ق). النهایة‌و‌نکتها. قم: مؤسسه‌النشرالإسلامی.
43. مغنیه، محمدجواد (1421ق). الفقه‌علی‌المذاهب‌الخمسة. بیروت: دارالتیارالجدید.
44. مقدس‌اردبیلی، احمد‌بن‌محمد (بی‌تا). مجمع‌الفائدة‌ و ‌البرهان ‌فی ‌شرح‌ إرشاد الأذهان. قم: مؤسسه‌ النشر الإسلامی.
45. مکارم‌شیرازی، ناصر (1424ق). کتاب‌النکاح. قم: مدرسة‌الإمام‌علی‌بن‌أبی‌طالب(ع).
46. موسوی‌خوانساری، احمد (بی‌تا). جامع‌المدارک ‌فی ‌شرح‌المختصر‌النافع. تهران: مکتبة‌الصدوق.
47. موسوی‌عاملی، محمدبن‌علی (1411ق). مدارک‌الأحکام‌ فی‌ شرح‌ شرائع‌الإسلام. مشهد ‌مقدس: مؤسسة‌ آل‌البیت (ع)‌ لإحیاءالتراث.
48. وحیدخراسانی، حسین (1386). توضیح‌المسائل. قم: مدرسة ‌الامام‌ باقرالعلوم (ع).